22 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम्
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः
bhīṣma uvāca
hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham
yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ
- 2
यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः
yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ
maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ
- 3
नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः
जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः
nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ
janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ
- 4
निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यम् आश्रिताः
असङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च
nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityam āśritāḥ
asaṅgīnyavivādīni manaḥśāntikarāṇi ca
- 5
तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टम् एकाग्रं धारयेन्मनः
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्रामम् आसीनः काष्ठवन्मुनिः
tatra svādhyāyasaṃśliṣṭam ekāgraṃ dhārayenmanaḥ
piṇḍīkṛtyendriyagrāmam āsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ
- 6
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत्
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा
śabdaṃ na vindecchrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet
rūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā
- 7
घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित्
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान्
ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena yogavit
pañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān
- 8
ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः
समादध्यान्मनो भ्रान्तम् इन्द्रियैः सह पञ्चभिः
tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ
samādadhyānmano bhrāntam indriyaiḥ saha pañcabhiḥ
- 9
विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम्
पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनो ऽन्तरम्
visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam
pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmano 'ntaram
- 10
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम्
एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः
indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam
eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ
- 11
तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठम् अनन्तरम्
स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युद् अम्बुधरे यथा
tasya tatpūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭham anantaram
sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyud ambudhare yathā
- 12
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः
एवम् एवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि
jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ
evam evāsya taccittaṃ bhavati dhyānavartmani
- 13
समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति
पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत्
samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhati
punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat
- 14
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीर् अमत्सरः
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्
anirvedo gatakleśo gatatandrīr amatsaraḥ
samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit
- 15
विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानम् आदितः
vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate
muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānam āditaḥ
- 16
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत्
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्याद् एवात्मनो हितम्
manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet
na nirvedaṃ munirgacchetkuryād evātmano hitam
- 17
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम्
pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ
sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām
- 18
किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णम् अभावितम्
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम्
kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇam abhāvitam
kramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam
- 19
एवम् एवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत्
संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति
evam evendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet
saṃharetkramaśaścaiva sa samyakpraśamiṣyati
- 20
स्वयम् एव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारत
पूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति
svayam eva manaścaiva pañcavargaśca bhārata
pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati
- 21
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित्
सुखम् एष्यति तत्तस्य यद् एवं संयतात्मनः
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit
sukham eṣyati tattasya yad evaṃ saṃyatātmanaḥ
- 22
सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम्
sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi
gacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam

