107 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः
यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा
janamejaya uvāca
kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā
- 2
निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियः
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः
nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ
pravṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ
- 3
कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः
kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ
- 4
एतं नः संशयं विप्र छिन्द्धि गुह्यं सनातनम्
त्वया नारायणकथा श्रुता वै धर्मसंहिता
etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chinddhi guhyaṃ sanātanam
tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā
- 5
इमे सब्रह्मका लोकाः ससुरासुरमानवाः
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः
मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम्
ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ
mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham
- 6
ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः
ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ
- 7
अहो हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजो ऽभवन्
aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan
- 8
किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित्प्रभुः
सूर्यस्ताराधिपो वायुर् अग्निर्वरुण एव च
आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः
kiṃ nu brahmā ca rudraśca śakraśca balabhitprabhuḥ
sūryastārādhipo vāyur agnirvaruṇa eva ca
ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ
- 9
प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम्
ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम्
pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam
tataste nāsthitā mārgaṃ dhruvam akṣayam avyayam
- 10
स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः
दोषः कालपरीमाणे महान् एष क्रियावताम्
smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ
doṣaḥ kālaparīmāṇe mahān eṣa kriyāvatām
- 11
एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यम् इवार्पितम्
छिन्द्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे
etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyam ivārpitam
chinddhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me
- 12
कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः
kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ
- 13
ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै
ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai
- 14
वैशंपायन उवाच
अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर
नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा
नापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुम् अञ्जसा
vaiśaṃpāyana uvāca
aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara
nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā
nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā
- 15
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महान् ऋषिः
hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān ṛṣiḥ
- 16
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः
sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ
- 17
एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान्
शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान्
etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān
śaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān
- 18
वेदान् अध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्
मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते
vedān adhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite
- 19
तेषाम् अभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयो ऽभवत्
एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः
ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयो ऽद्य भारत
teṣām abhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo 'bhavat
eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo 'dya bhārata
- 20
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः
पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यम् उवाच ह
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ
parāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyam uvāca ha
- 21
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्
भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयाम् इति सत्तमाः
mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānīyām iti sattamāḥ
- 22
तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च
नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः
tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ
- 23
त्रैकालिकम् इदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम्
तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयम् उत्तमम्
यथावृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा
traikālikam idaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam
tacchṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayam uttamam
yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā
- 24
परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः
महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ
mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā
- 25
तस्मात्प्रसूतम् अव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्बुधाः
अव्यक्ताद्व्यक्तम् उत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थम् ईश्वरात्
tasmātprasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tadvidurbudhāḥ
avyaktādvyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt
- 26
अनिरुद्धो हि लोकेषु महान् आत्मेति कथ्यते
यो ऽसौ व्यक्तत्वम् आपन्नो निर्ममे च पितामहम्
सो ऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः
aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate
yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham
so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ
- 27
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata
- 28
महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनः
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तो ऽष्ट ताञ्शृणु
mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇānnirmame punaḥ
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñśṛṇu
- 29
मरीचिर् अङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा
ज्ञेयाः प्रकृतयो ऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः
marīcir aṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā
jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
- 30
वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञान्यज्ञाङ्गसंयुतान्
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वम् इदं जगत्
vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñānyajñāṅgasaṃyutān
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvam idaṃ jagat

