43 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam
- 2
किं भक्ष्यं किम् अभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते
किं च पात्रम् अपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह
kiṃ bhakṣyaṃ kim abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate
kiṃ ca pātram apātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha
- 3
व्यास उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः
vyāsa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ
- 4
सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम्
धर्मं पप्रच्छुर् आसीनम् आदिकाले प्रजापतिम्
siddhāstapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum
dharmaṃ papracchur āsīnam ādikāle prajāpatim
- 5
कथम् अन्नं कथं दानं कथम् अध्ययनं तपः
कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते
katham annaṃ kathaṃ dānaṃ katham adhyayanaṃ tapaḥ
kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate
- 6
तैर् एवम् उक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत्
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः
tair evam ukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt
śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ
- 7
अदत्तस्यानुपादानं दानम् अध्ययनं तपः
अहिंसा सत्यम् अक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम्
adattasyānupādānaṃ dānam adhyayanaṃ tapaḥ
ahiṃsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam
- 8
य एव धर्मः सो ऽधर्मो ऽदेशे ऽकाले प्रतिष्ठितः
आदानम् अनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः
ya eva dharmaḥ so 'dharmo 'deśe 'kāle pratiṣṭhitaḥ
ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ
- 9
द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम्
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः
dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatām
apravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ
- 10
अप्रवृत्तेर् अमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम्
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभम् एव च
apravṛtter amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam
aśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubham eva ca
- 11
एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा
दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह
etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā
daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaśca pralayaśca ha
- 12
अप्रेक्षापूर्वकरणाद् अशुभानां शुभं फलम्
ऊर्ध्वं भवति संदेहाद् इह दृष्टार्थम् एव वा
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते
aprekṣāpūrvakaraṇād aśubhānāṃ śubhaṃ phalam
ūrdhvaṃ bhavati saṃdehād iha dṛṣṭārtham eva vā
aprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate
- 13
क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः
शरीराणाम् उपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये
तद् औषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति
krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ
śarīrāṇām upakleśo manasaśca priyāpriye
tad auṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati
- 14
जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः
वर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते
jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca sarvataḥ
varjayenna hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate
- 15
दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये
daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥ
yadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye
- 16
अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैर् अभक्ष्यं विषम् एव च
aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ
śleṣmātakastathā viprair abhakṣyaṃ viṣam eva ca
- 17
अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः
चतुष्पात्कच्छपाद् अन्यो मण्डूका जलजाश्च ये
abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥ
catuṣpātkacchapād anyo maṇḍūkā jalajāśca ye
- 18
भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाः
कङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च
bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākā bakāḥ plavāḥ
kaṅko madguśca gṛdhrāśca kākolūkaṃ tathaiva ca
- 19
क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणः
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः
kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśca daṃṣṭriṇaḥ
yeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ
- 20
एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवाम् अपि
मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः
eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavām api
mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ
- 21
प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिद् अनिर्दशम्
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धम् अनिर्दशम्
pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yacca kiṃcid anirdaśam
abhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenvā dugdham anirdaśam
- 22
तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च
चिकित्सकस्य यच्चान्नम् अभोज्यं रक्षिणस्तथा
takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya ca
cikitsakasya yaccānnam abhojyaṃ rakṣiṇastathā
- 23
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च ये
परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा
gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaśca ye
parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā
- 24
वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत्
सुरानुगतम् उच्छिष्टम् अभोज्यं शेषितं च यत्
vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat
surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat
- 25
पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथा
सक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः
piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasastathā
saktudhānākarambhāśca nopabhojyāścirasthitāḥ
- 26
पायसं कृसरं मांसम् अपूपाश्च वृथा कृताः
अभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः
pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpāśca vṛthā kṛtāḥ
abhojyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ
- 27
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताः
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुम् अर्हति
devānpitṝnmanuṣyāṃśca munīngṛhyāśca devatāḥ
pūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktum arhati
- 28
यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत्
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्मम् आप्नुयात्
yathā pravrajito bhikṣurgṛhasthaḥ svagṛhe vaset
evaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃvasandharmam āpnuyāt
- 29
न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे
न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः
na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇe
na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ
- 30
न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने
na matte naiva conmatte na stene na cikitsake
na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane

