51 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा
पुनर् एवानुपप्रच्छ साम्पराये भवाभवौ
bhīṣma uvāca
janako janadevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā
punar evānupapraccha sāmparāye bhavābhavau
- 2
भगवन्यद् इदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्
एवं सति किम् अज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति
bhagavanyad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasyacit
evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati
- 3
सर्वम् उच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति
sarvam ucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati
- 4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु
कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu
kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ
- 5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तम् इव चातुरम्
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत्
tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntam iva cāturam
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt
- 6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्
वर्तते पृथग् अन्योन्यम् अप्यपाश्रित्य कर्मसु
ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate
ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām
vartate pṛthag anyonyam apyapāśritya karmasu
- 7
धातवः पञ्चशाखो ऽयं खं वायुर्ज्योतिर् अम्बु भूः
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः
dhātavaḥ pañcaśākho 'yaṃ khaṃ vāyurjyotir ambu bhūḥ
te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ
- 8
आकाशं वायुर् ऊष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम्
एष पञ्चसमाहारः शरीरम् इति नैकधा
ज्ञानम् ऊष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः
ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yaccāpi pārthivam
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīram iti naikadhā
jñānam ūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ
- 9
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ
- 10
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ
- 11
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा
सुखदुःखेति याम् आहुर् अदुःखेत्यसुखेति च
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvā
sukhaduḥkheti yām āhur aduḥkhetyasukheti ca
- 12
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ
एते ह्य् आ मरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtyatha
ete hy ā maraṇātpañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye
- 13
तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः
तम् आहुः परमं शुक्रं बुद्धिर् इत्यव्ययं महत्
teṣu karmanisargaśca sarvatattvārthaniścayaḥ
tam āhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhir ityavyayaṃ mahat
- 14
इमं गुणसमाहारम् आत्मभावेन पश्यतः
असम्यग्दर्शनैर्दुःखम् अनन्तं नोपशाम्यति
imaṃ guṇasamāhāram ātmabhāvena paśyataḥ
asamyagdarśanairduḥkham anantaṃ nopaśāmyati
- 15
अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः
anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi
vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ
- 16
तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रम् अनुत्तमम्
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति
tatra samyaṅmano nāma tyāgaśāstram anuttamam
śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati
- 17
त्याग एव हि सर्वेषाम् उक्तानाम् अपि कर्मणाम्
नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः
tyāga eva hi sarveṣām uktānām api karmaṇām
nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ
- 18
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि
सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi
sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā
- 19
तस्य मार्गो ऽयम् अद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत्
tasya mārgo 'yam advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ
viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhyanyathā bhavet
- 20
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु
pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi
manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu
- 21
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयम् अथ पादौ गतीन्द्रियम्
प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुर् इन्द्रियम्
hastau karmendriyaṃ jñeyam atha pādau gatīndriyam
prajanānandayoḥ śepho visarge pāyur indriyam
- 22
वाक्तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः
एवम् एकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः
vāktu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ
evam ekādaśaitāni buddhyā tvavasṛjenmanaḥ
- 23
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः
karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ
- 24
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये
येन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः
evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye
yena yastrividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ
- 25
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयः
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना
sāttviko rājasaścaiva tāmasaścaiva te trayaḥ
trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā
- 26
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः सुखं संशान्तचित्तता
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः
praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā
akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ
- 27
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ
- 28
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता
कथंचिद् अपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā
kathaṃcid api vartante vividhāstāmasā guṇāḥ
- 29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
vartate sāttviko bhāva ityapekṣeta tattathā
- 30
यत्तु संतापसंयुक्तम् अप्रीतिकरम् आत्मनः
प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तद् अभिचिन्तयेत्
yattu saṃtāpasaṃyuktam aprītikaram ātmanaḥ
pravṛttaṃ raja ityeva tatastad abhicintayet

