41 shlokas
- 1
जाजलिर् उवाच
यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया
स्वर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानाम् अवरोत्स्यते
jājalir uvāca
yathā pravartito dharmastulāṃ dhārayatā tvayā
svargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānām avarotsyate
- 2
कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वम् अपि जीवसि
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज
kṛṣyā hyannaṃ prabhavati tatastvam api jīvasi
paśubhiścauṣadhībhiśca martyā jīvanti vāṇija
- 3
यतो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यम् अपि जल्पसि
न हि वर्तेद् अयं लोको वार्ताम् उत्सृज्य केवलम्
yato yajñaḥ prabhavati nāstikyam api jalpasi
na hi varted ayaṃ loko vārtām utsṛjya kevalam
- 4
तुलाधार उवाच
वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः
न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः
tulādhāra uvāca
vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ
na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavittu sudurlabhaḥ
- 5
नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षात्रं यज्ञम् इहास्थिताः
namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥ
svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣātraṃ yajñam ihāsthitāḥ
- 6
लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः सम्प्रवर्तितम्
वेदवादान् अविज्ञाय सत्याभासम् इवानृतम्
lubdhairvittaparairbrahmannāstikaiḥ sampravartitam
vedavādān avijñāya satyābhāsam ivānṛtam
- 7
इदं देयम् इदं देयम् इति नान्तं चिकीर्षति
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले
तद् एव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः
idaṃ deyam idaṃ deyam iti nāntaṃ cikīrṣati
ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale
tad eva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ
- 8
नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैर् औषधैस्तथा
पूजा स्याद्देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम्
namaskāreṇa haviṣā svādhyāyair auṣadhaistathā
pūjā syāddevatānāṃ hi yathā śāstranidarśanam
- 9
इष्टापूर्ताद् असाधूनां विषमा जायते प्रजा
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः
iṣṭāpūrtād asādhūnāṃ viṣamā jāyate prajā
lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ
- 10
यजमानो यथात्मानम् ऋत्विजश्च तथा प्रजाः
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसो ऽम्भ इवामलम्
yajamāno yathātmānam ṛtvijaśca tathā prajāḥ
yajñātprajā prabhavati nabhaso 'mbha ivāmalam
- 11
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्न् आदित्यम् उपतिष्ठति
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेर् अन्नं ततः प्रजाः
agnau prāstāhutirbrahmann ādityam upatiṣṭhati
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ
- 12
तस्मात्स्वनुष्ठितात्पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधो ऽभवन्
न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन
tasmātsvanuṣṭhitātpūrve sarvānkāmāṃśca lebhire
akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhirvīrudho 'bhavan
na te yajñeṣvātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃcana
- 13
शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन
जायन्ते ऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः
śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerankathaṃcana
jāyante 'sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ
- 14
स स्म पापकृतां लोकान्गच्छेद् अशुभकर्मणा
प्रमाणम् अप्रमाणेन यः कुर्याद् अशुभं नरः
पापात्मा सो ऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम
sa sma pāpakṛtāṃ lokāngacched aśubhakarmaṇā
pramāṇam apramāṇena yaḥ kuryād aśubhaṃ naraḥ
pāpātmā so 'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama
- 15
कर्तव्यम् इति कर्तव्यं वेत्ति यो ब्राह्मणोभयम्
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैति कर्तव्यतां पुनः
kartavyam iti kartavyaṃ vetti yo brāhmaṇobhayam
brahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṃ punaḥ
- 16
विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम
सर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः
viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ityanuśuśruma
sarvabhūtopaghātaśca phalabhāve ca saṃyamaḥ
- 17
सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मतृप्तयः
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः
satyayajñā damayajñā alubdhāścātmatṛptayaḥ
utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ
- 18
क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः
ब्राह्मं वेदम् अधीयन्तस्तोषयन्त्यमरान् अपि
kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ
brāhmaṃ vedam adhīyantastoṣayantyamarān api
- 19
अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्राह्मणसंश्रितम्
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले
akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brāhmaṇasaṃśritam
tṛpyanti tṛpyato devāstṛptāstṛptasya jājale
- 20
यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यं तृप्तिः सुखोदया
yathā sarvarasaistṛpto nābhinandati kiṃcana
tathā prajñānatṛptasya nityaṃ tṛptiḥ sukhodayā
- 21
धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्रज्ञागवेषिणः
dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāstathā
asti nastattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ
- 22
ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः
अतीव तत्सदा पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्
jñānavijñāninaḥ kecitparaṃ pāraṃ titīrṣavaḥ
atīva tatsadā puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam
- 23
यत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः
yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti ca
te tu tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ
- 24
नैव ते स्वर्गम् इच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैः
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलम् अहिंसया
naiva te svargam icchanti na yajanti yaśodhanaiḥ
satāṃ vartmānuvartante yathābalam ahiṃsayā
- 25
वनस्पतीन् ओषधीश्च फलमूलं च ते विदुः
न चैतान् ऋत्विजो लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः
vanaspatīn oṣadhīśca phalamūlaṃ ca te viduḥ
na caitān ṛtvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ
- 26
स्वम् एव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः
परिनिष्ठितकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया
svam eva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punardvijāḥ
pariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā
- 27
प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गं स्वधर्मचरणेन वै
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले
prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṃ svadharmacaraṇena vai
iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale
- 28
प्रयुञ्जते यानि यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभ
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने
prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabha
tena te devayānena pathā yānti mahāmune
- 29
आवृत्तिस्तत्र चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाम्
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले पथा
āvṛttistatra caikasya nāstyāvṛttirmanīṣiṇām
ubhau tau devayānena gacchato jājale pathā
- 30
स्वयं चैषाम् अनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति च
स्वयम् उस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः
svayaṃ caiṣām anaḍuho yujyanti ca vahanti ca
svayam usrāśca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ

