30 shlokas
- 1
पराशर उवाच
प्रतिग्रहागता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिताः
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः
स्वल्पाप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः
parāśara uvāca
pratigrahāgatā vipre kṣatriye śastranirjitāḥ
vaiśye nyāyārjitāścaiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ
svalpāpyarthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ
- 2
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शूद्रः शुश्रूषुर् उच्यते
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतति द्विजः
शूद्रकर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः
nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śūdraḥ śuśrūṣur ucyate
kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patati dvijaḥ
śūdrakarmā yadā tu syāttadā patati vai dvijaḥ
- 3
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजीवनम्
शूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते
vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajīvanam
śūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttirna jāyate
- 4
रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम्
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयो लोहचर्मणोः
raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam
madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayo lohacarmaṇoḥ
- 5
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम्
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रुतिः
apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam
kṛtapūrviṇastu tyajato mahāndharma iti śrutiḥ
- 6
संसिद्धः पुरुषो लोके यद् आचरति पापकम्
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च नग्राह्यम् उच्यते
saṃsiddhaḥ puruṣo loke yad ācarati pāpakam
madenābhiplutamanāstacca nagrāhyam ucyate
- 7
श्रूयन्ते हि पुराणे वै प्रजा धिग्दण्डशासनाः
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवर्तकाः
śrūyante hi purāṇe vai prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ
dāntā dharmapradhānāśca nyāyadharmānuvartakāḥ
- 8
धर्म एव सदा नॄणाम् इह राजन्प्रशस्यते
धर्मवृद्धा गुणान् एव सेवन्ते हि नरा भुवि
dharma eva sadā nṝṇām iha rājanpraśasyate
dharmavṛddhā guṇān eva sevante hi narā bhuvi
- 9
तं धर्मम् असुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र ते ऽन्वाविशन्प्रजाः
taṃ dharmam asurāstāta nāmṛṣyanta janādhipa
vivardhamānāḥ kramaśastatra te 'nvāviśanprajāḥ
- 10
तेषां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः
दर्पात्मनां ततः क्रोधः पुनस्तेषाम् अजायत
teṣāṃ darpaḥ samabhavatprajānāṃ dharmanāśanaḥ
darpātmanāṃ tataḥ krodhaḥ punasteṣām ajāyata
- 11
ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम्
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत
tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam
hrīścaivāpyanaśadrājaṃstato moho vyajāyata
- 12
ततो मोहपरीतास्ते नापश्यन्त यथा पुरा
परस्परावमर्देन वर्तयन्ति यथासुखम्
tato mohaparītāste nāpaśyanta yathā purā
parasparāvamardena vartayanti yathāsukham
- 13
तान्प्राप्य तु स धिग्दण्डो नकारणम् अतो ऽभवत्
ततो ऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह
tānprāpya tu sa dhigdaṇḍo nakāraṇam ato 'bhavat
tato 'bhyagacchandevāṃśca brāhmaṇāṃścāvamanya ha
- 14
एतस्मिन्न् एव काले तु देवा देववरं शिवम्
अगच्छञ्शरणं वीरं बहुरूपं गणाधिपम्
etasminn eva kāle tu devā devavaraṃ śivam
agacchañśaraṇaṃ vīraṃ bahurūpaṃ gaṇādhipam
- 15
तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ
तिस्रो ऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा
tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau
tisro 'pyekena bāṇena devāpyāyitatejasā
- 16
तेषाम् अधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना
teṣām adhipatistvāsīdbhīmo bhīmaparākramaḥ
devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā
- 17
तस्मिन्हते ऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः
प्रावर्तन्त च वेदा वै शास्त्राणि च यथा पुरा
tasminhate 'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ
prāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā
- 18
ततो ऽभ्यषिञ्चन्राज्येन देवानां दिवि वासवम्
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे
tato 'bhyaṣiñcanrājyena devānāṃ divi vāsavam
saptarṣayaścānvayuñjannarāṇāṃ daṇḍadhāraṇe
- 19
सप्तर्षीणाम् अथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक्
saptarṣīṇām athordhvaṃ ca vipṛthurnāma pārthivaḥ
rājānaḥ kṣatriyāścaiva maṇḍaleṣu pṛthakpṛthak
- 20
महाकुलेषु ये जाता वृत्ताः पूर्वतराश्च ये
तेषाम् अथासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति
mahākuleṣu ye jātā vṛttāḥ pūrvatarāśca ye
teṣām athāsuro bhāvo hṛdayānnāpasarpati
- 21
तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेन पार्थिवाः
आसुराण्येव कर्माणि न्यषेवन्भीमविक्रमाः
tasmāttenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ
āsurāṇyeva karmāṇi nyaṣevanbhīmavikramāḥ
- 22
प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्ति च
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतमा नराः
pratyatiṣṭhaṃśca teṣveva tānyeva sthāpayanti ca
bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ
- 23
तस्माद् अहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः
संसिद्धाधिगमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत्
tasmād ahaṃ bravīmi tvāṃ rājansaṃcintya śāstrataḥ
saṃsiddhādhigamaṃ kuryātkarma hiṃsātmakaṃ tyajet
- 24
न संकरेण द्रविणं विचिन्वीत विचक्षणः
धर्मार्थं न्यायम् उत्सृज्य न तत्कल्याणम् उच्यते
na saṃkareṇa draviṇaṃ vicinvīta vicakṣaṇaḥ
dharmārthaṃ nyāyam utsṛjya na tatkalyāṇam ucyate
- 25
स त्वम् एवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय
sa tvam evaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ
prajā bhṛtyāṃśca putrāṃśca svadharmeṇānupālaya
- 26
इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दम् एव च
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते
iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṃ sauhārdam eva ca
atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate
- 27
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन
निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिर् आत्मनः सो ऽरिर् उच्यते
tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadācana
nirguṇo yo hi durbuddhir ātmanaḥ so 'rir ucyate
- 28
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः
न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह
mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ
na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha
- 29
धर्मशीलो नरो विद्वान् ईहको ऽनीहको ऽपि वा
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसयन्
dharmaśīlo naro vidvān īhako 'nīhako 'pi vā
ātmabhūtaḥ sadā loke caredbhūtānyahiṃsayan
- 30
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणम् ऋच्छति
yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai
nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇam ṛcchati

