38 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम्
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ
yudhiṣṭhira uvāca
rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham
samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha
- 2
भीष्म उवाच
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम्
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वम् एकमनाः शृणु
bhīṣma uvāca
rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu
- 3
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरः
द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत्
grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyastathāparaḥ
dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet
- 4
ग्रामे यान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत्
तान्ब्रूयाद्दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै
grāme yāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ paripālayet
tānbrūyāddaśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai
- 5
सो ऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जने
ग्रामाणां शतपालाय सर्वम् एव निवेदयेत्
so 'pi viṃśatyadhipatirvṛttaṃ jānapade jane
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvam eva nivedayet
- 6
यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात्
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः
yāni grāmīṇabhojyāni grāmikastānyupāśnuyāt
daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ
- 7
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुम् अर्हति सत्कृतः
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम्
तत्र ह्यनेकम् आयत्तं राज्ञो भवति भारत
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkṛtaḥ
mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam
tatra hyanekam āyattaṃ rājño bhavati bhārata
- 8
शाखानगरम् अर्हस्तु सहस्रपतिर् उत्तमम्
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः
śākhānagaram arhastu sahasrapatir uttamam
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ
- 9
तथा यद्ग्रामकृत्यं स्याद्ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम्
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्प्रपश्येद् अतन्द्रितः
tathā yadgrāmakṛtyaṃ syādgrāmikṛtyaṃ ca te svayam
dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittatprapaśyed atandritaḥ
- 10
नगरे नगरे च स्याद् एकः सर्वार्थचिन्तकः
उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणाम् इव ग्रहः
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वान् एव सदा स्वयम्
nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ
uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ
bhavetsa tānparikrāmetsarvān eva sadā svayam
- 11
विक्रयं क्रयम् अध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम्
योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजः कारयेत्करान्
vikrayaṃ krayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam
yogakṣemaṃ ca samprekṣya vaṇijaḥ kārayetkarān
- 12
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं सम्प्रेक्ष्य चासकृत्
शिल्पप्रतिकरान् एव शिल्पिनः प्रतिकारयेत्
utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ samprekṣya cāsakṛt
śilpapratikarān eva śilpinaḥ pratikārayet
- 13
उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर
यथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः
uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira
yathā yathā na hīyeraṃstathā kuryānmahīpatiḥ
- 14
फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत्
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्सम्प्रवर्तयेत्
phalaṃ karma ca samprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet
phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsampravartayet
- 15
यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ
समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः
yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau
samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ
- 16
नोच्छिन्द्याद् आत्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णया
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः
nocchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā
īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ
- 17
प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानम् अतिखादिनम्
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम्
pradviṣanti parikhyātaṃ rājānam atikhādinam
pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam
- 18
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रम् अक्षीणबुद्धिना
भृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत
vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭram akṣīṇabuddhinā
bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata
- 19
न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर
राष्ट्रम् अप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्
na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira
rāṣṭram apyatidugdhaṃ hi na karma kurute mahat
- 20
यो राष्ट्रम् अनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः
संजातम् उपजीवन्स लभते सुमहत्फलम्
yo rāṣṭram anugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ
saṃjātam upajīvansa labhate sumahatphalam
- 21
आपदर्थं हि निचयान्राजान इह चिन्वते
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा
āpadarthaṃ hi nicayānrājāna iha cinvate
rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā
- 22
पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोपाश्रितांस्तथा
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान् अभ्यन्तरान् अपि
paurajānapadānsarvānsaṃśritopāśritāṃstathā
yathāśaktyanukampeta sarvān abhyantarān api
- 23
बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम्
एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः
bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham
evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ
- 24
प्राग् एव तु करादानम् अनुभाष्य पुनः पुनः
संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत्
prāg eva tu karādānam anubhāṣya punaḥ punaḥ
saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet
- 25
इयम् आपत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत्
अपि नान्ताय कल्पेत वेणोर् इव फलागमः
iyam āpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat
api nāntāya kalpeta veṇor iva phalāgamaḥ
- 26
अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह
इदम् आत्मवधायैव राष्ट्रम् इच्छन्ति बाधितुम्
arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha
idam ātmavadhāyaiva rāṣṭram icchanti bādhitum
- 27
अस्याम् आपदि घोरायां सम्प्राप्ते दारुणे भये
परित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः
asyām āpadi ghorāyāṃ samprāpte dāruṇe bhaye
paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ
- 28
प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलाद् इतः
pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye
nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalād itaḥ
- 29
कलत्रम् आदितः कृत्वा नश्येत्स्वं स्वयम् एव हि
अपि चेत्पुत्रदारार्थम् अर्थसंचय इष्यते
kalatram āditaḥ kṛtvā naśyetsvaṃ svayam eva hi
api cetputradārārtham arthasaṃcaya iṣyate
- 30
नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणाम् इव चोदये
यथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः
nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇām iva codaye
yathāśaktyanugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ

