13 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय
द्वैपायनमुखाद्भ्रष्टं श्लाघया परयानघ
bhīṣma uvāca
bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya
dvaipāyanamukhādbhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha
- 2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूम्रवर्चसे
ततो ऽहम् अपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्
dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmravarcase
tato 'ham api vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam
- 3
भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता
गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः
bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā
gandho gurutvaṃ śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ
- 4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता
जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा
apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā
jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā
- 5
अग्नेर्दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम्
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता
agnerdurdharṣatā tejastāpaḥ pākaḥ prakāśanam
śaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā
- 6
वायोर् अनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता
बलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः
vāyor aniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratā
balaṃ śaighryaṃ ca mohaśca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ
- 7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च
अनाश्रयम् अनालम्बम् अव्यक्तम् अविकारिता
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi ca
anāśrayam anālambam avyaktam avikāritā
- 8
अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः
apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca
guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ
- 9
चलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा
सद् असच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः
calopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamā
sad asaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ
- 10
इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधिता
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः
iṣṭāniṣṭavikalpaśca vyavasāyaḥ samādhitā
saṃśayaḥ pratipattiśca buddhau pañceha ye guṇāḥ
- 11
युधिष्ठिर उवाच
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ
etanme sarvam ācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha
- 12
भीष्म उवाच
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः
भूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः पुत्र न नित्यं तद् इह वदन्ति
bhīṣma uvāca
āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ
bhūtaviṣaktāścākṣarasṛṣṭāḥ putra na nityaṃ tad iha vadanti
- 13
तत्पुत्र चिन्ताकलितं यद् उक्तम् अनागतं वै तव संप्रतीह
भूतार्थतत्त्वं तद् अवाप्य सर्वं भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः
tatputra cintākalitaṃ yad uktam anāgataṃ vai tava saṃpratīha
bhūtārthatattvaṃ tad avāpya sarvaṃ bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ

