70 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhārata
dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि नीतिम् आपत्सु भारत
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः
bhīṣma uvāca
hanta te kathayiṣyāmi nītim āpatsu bhārata
utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ
- 3
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca
- 4
राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः
कणिङ्कम् उपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम्
rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ
kaṇiṅkam upasaṃgamya papracchārthaviniścayam
- 5
अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते
वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम्
alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate
vardhitaṃ pālayetkena pālitaṃ praṇayetkatham
- 6
तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः
उवाच ब्राह्मणो वाक्यम् इदं हेतुमद् उत्तरम्
tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥ
uvāca brāhmaṇo vākyam idaṃ hetumad uttaram
- 7
नित्यम् उद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः
nityam udyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ
acchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ
- 8
नित्यम् उद्यतदण्डस्य भृशम् उद्विजते जनः
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत्
nityam udyatadaṇḍasya bhṛśam udvijate janaḥ
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet
- 9
एवम् एव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते
evam eva praśaṃsanti paṇḍitāstattvadarśinaḥ
tasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate
- 10
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ
chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ
kathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau
- 11
मूलम् एवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः
ततः सहायान्पक्षं च सर्वम् एवानुसारयेत्
mūlam evāditaśchindyātparapakṣasya paṇḍitaḥ
tataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvam evānusārayet
- 12
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्
आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत्
sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam
āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet
- 13
वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्
vāṅmātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥ
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet
- 14
सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत्
अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः
sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset
apakrāmettataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ
- 15
शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगताद् इव
śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet
nityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatād iva
- 16
यस्य बुद्धिं परिभवेत्तम् अतीतेन सान्त्वयेत्
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्
yasya buddhiṃ paribhavettam atītena sāntvayet
anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam
- 17
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत्
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिम् इच्छता
añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet
aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā
- 18
वहेद् अमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः
अथैनम् आगते काले भिन्द्याद्घटम् इवाश्मनि
vahed amitraṃ skandhena yāvatkālaviparyayaḥ
athainam āgate kāle bhindyādghaṭam ivāśmani
- 19
मुहूर्तम् अपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
न तुषाग्निर् इवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम्
muhūrtam api rājendra tindukālātavajjvalet
na tuṣāgnir ivānarcirdhūmāyeta naraściram
- 20
नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत्
अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्यो ऽवमन्यते
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret
arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo 'vamanyate
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet
- 21
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः
व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत्
kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ
vyāḍasya bhakticitrasya yacchreṣṭhaṃ tatsamācaret
- 22
उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान्
कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्
utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛhān
kuśalaṃ cāpi pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet
- 23
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः
न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः
nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā na ca māninaḥ
na ca lokaravādbhītā na ca śaśvatpratīkṣiṇaḥ
- 24
नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरम् आत्मनः
nāsya chidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaram ātmanaḥ
- 25
बकवच्चिन्तयेद् अर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत्
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत्
bakavaccintayed arthānsiṃhavacca parākramet
vṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet
- 26
पानम् अक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम्
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान्
pānam akṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditam
etāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān
- 27
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्
अन्धः स्याद् अन्धवेलायां बाधिर्यम् अपि संश्रयेत्
kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām
andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api saṃśrayet
- 28
देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः
देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्
deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ
deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet
- 29
कालाकालौ सम्प्रधार्य बलाबलम् अथात्मनः
परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत्
kālākālau sampradhārya balābalam athātmanaḥ
parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet
- 30
दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति
स मृत्युम् उपगूह्यास्ते गर्भम् अश्वतरी यथा
daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati
sa mṛtyum upagūhyāste garbham aśvatarī yathā

