21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
चातुराश्रम्यम् उक्तं ते राजधर्मास्तथैव च
नानाश्रयाश्च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः
yudhiṣṭhira uvāca
cāturāśramyam uktaṃ te rājadharmāstathaiva ca
nānāśrayāśca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ
- 2
श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते
संदेहो ऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
śrutāstvattaḥ kathāścaiva dharmayuktā mahāmate
saṃdeho 'sti tu kaścinme tadbhavānvaktum arhati
- 3
जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुम् इच्छामि भारत
किं फलं जपताम् उक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः
jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotum icchāmi bhārata
kiṃ phalaṃ japatām uktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ
- 4
जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हसि मे ऽनघ
जापका इति किं चैतत्सांख्ययोगक्रियाविधिः
japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi me 'nagha
jāpakā iti kiṃ caitatsāṃkhyayogakriyāvidhiḥ
- 5
किं यज्ञविधिर् एवैष किम् एतज्जप्यम् उच्यते
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
kiṃ yajñavidhir evaiṣa kim etajjapyam ucyate
etanme sarvam ācakṣva sarvajño hyasi me mataḥ
- 6
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yamasya yatpurā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca
- 7
संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति
वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर्ब्रह्मण्यवस्थितौ
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ
saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati
vedavādābhinirvṛttā śāntirbrahmaṇyavasthitau
mārgau tāvapyubhāvetau saṃśritau na ca saṃśritau
- 8
यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते
मनःसमाधिर् अत्रापि तथेन्द्रियजयः स्मृतः
yathā saṃśrūyate rājankāraṇaṃ cātra vakṣyate
manaḥsamādhir atrāpi tathendriyajayaḥ smṛtaḥ
- 9
सत्यम् अग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम्
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिर् अनसूया मिताशनम्
satyam agniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam
dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam
- 10
विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः
एष प्रवृत्तको धर्मो निवृत्तकम् अथो शृणु
viṣayapratisaṃhāro mitajalpastathā śamaḥ
eṣa pravṛttako dharmo nivṛttakam atho śṛṇu
- 11
यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिणः
एतत्सर्वम् अशेषेण यथोक्तं परिवर्जयेत्
त्रिविधं मार्गम् आसाद्य व्यक्ताव्यक्तम् अनाश्रयम्
yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ
etatsarvam aśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet
trividhaṃ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam
- 12
कुशोच्चयनिषण्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिखी
चीरैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा
kuśoccayaniṣaṇṇaḥ sankuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī
cīraiḥ parivṛtastasminmadhye channaḥ kuśaistathā
- 13
विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत्
साम्यम् उत्पाद्य मनसो मनस्येव मनो दधत्
viṣayebhyo namaskuryādviṣayānna ca bhāvayet
sāmyam utpādya manaso manasyeva mano dadhat
- 14
तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम्
संन्यस्यत्यथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः
taddhiyā dhyāyati brahma japanvai saṃhitāṃ hitām
saṃnyasyatyatha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ
- 15
ध्यानम् उत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात्
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान्
dhyānam utpādayatyatra saṃhitābalasaṃśrayāt
śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān
- 16
अरागमोहो निर्द्वंद्वो न शोचति न सज्जते
न कर्ताकरणीयानां न कार्याणाम् इति स्थितिः
arāgamoho nirdvaṃdvo na śocati na sajjate
na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇām iti sthitiḥ
- 17
न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थापयेत्क्वचित्
न चात्मग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः
na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāpayetkvacit
na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ
- 18
ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः
ध्याने समाधिम् उत्पाद्य तद् अपि त्यजति क्रमात्
dhyānakriyāparo yukto dhyānavāndhyānaniścayaḥ
dhyāne samādhim utpādya tad api tyajati kramāt
- 19
स वै तस्याम् अवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी
निरीहस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम्
sa vai tasyām avasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī
nirīhastyajati prāṇānbrāhmīṃ saṃśrayate tanum
- 20
अथ वा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम्
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते
atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam
utkrāmati ca mārgastho naiva kvacana jāyate
- 21
आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः
अमृतं विरजःशुद्धम् आत्मानं प्रतिपद्यते
ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ
amṛtaṃ virajaḥśuddham ātmānaṃ pratipadyate

