45 shlokas
- 1
कपिल उवाच
वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताः
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
kapila uvāca
vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥkṛtāḥ
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
- 2
शरीरम् एतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम्
कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः
śarīram etatkurute yadvede kurute tanum
kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ
- 3
आनन्त्यम् अनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद्ब्रवीमि ते
निरागमम् अनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्
ānantyam anuyuṅkte yaḥ karmaṇā tadbravīmi te
nirāgamam anaitihyaṃ pratyakṣaṃ lokasākṣikam
- 4
धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः
उत्पन्नत्यागिनो ऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः
धनानाम् एष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्
dharma ityeva ye yajñānvitanvanti nirāśiṣaḥ
utpannatyāgino 'lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ
dhanānām eṣa vai panthāstīrtheṣu pratipādanam
- 5
अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोनितः
मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः
anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadācitkarmayonitaḥ
manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ
- 6
अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः
akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ
jñānaniṣṭhāstriśuklāśca sarvabhūtahite ratāḥ
- 7
आसन्गृहस्था भूयिष्ठम् अव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि
āsangṛhasthā bhūyiṣṭham avyutkrāntāḥ svakarmasu
rājānaśca tathā yuktā brāhmaṇāśca yathāvidhi
- 8
समा ह्यार्जवसम्पन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे
samā hyārjavasampannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ
pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare
- 9
पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रे ऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः
purastādbhāvitātmāno yathāvaccaritavratāḥ
caranti dharmaṃ kṛcchre 'pi durge caivādhisaṃhatāḥ
- 10
संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत्सुखम् एव तत्
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन
saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsītsukham eva tat
teṣāṃ nāsīdvidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kadācana
- 11
सत्यं हि धर्मम् आस्थाय दुराधर्षतमा मताः
न मात्राम् अनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलम् अन्ततः
satyaṃ hi dharmam āsthāya durādharṣatamā matāḥ
na mātrām anurudhyante na dharmacchalam antataḥ
- 12
य एव प्रथमः कल्पस्तम् एवाभ्याचरन्सह
अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते
दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तम् इति श्रुतिः
ya eva prathamaḥ kalpastam evābhyācaransaha
asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate
durbalātmana utpannaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ
- 13
यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः
यजन्तो ऽहर् अहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः
yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ
yajanto 'har aharyajñairnirāśīrbandhanā budhāḥ
- 14
तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्
आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम्
teṣāṃ yajñāśca vedāśca karmāṇi ca yathāgamam
āgamāśca yathākālaṃ saṃkalpāśca yathāvratam
- 15
अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम्
ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसु
सर्वम् आनन्त्यम् एवासीद् इति नः शाश्वती श्रुतिः
apetakāmakrodhānāṃ prakṛtyā saṃśitātmanām
ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sthitānāṃ sveṣu karmasu
sarvam ānantyam evāsīd iti naḥ śāśvatī śrutiḥ
- 16
तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्
स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वम् आगतम्
teṣām adīnasattvānāṃ duścarācārakarmaṇām
svakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapo ghoratvam āgatam
- 17
तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्
अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम्
taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam
aśaknuvadbhiścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūcitam
- 18
निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादो ऽपराभवः
सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः
nirāpaddharma ācārastvapramādo 'parābhavaḥ
sarvavarṇeṣu yatteṣu nāsītkaścidvyatikramaḥ
- 19
धर्मम् एकं चतुष्पादम् आश्रितास्ते नरर्षभाः
तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम्
dharmam ekaṃ catuṣpādam āśritāste nararṣabhāḥ
taṃ santo vidhivatprāpya gacchanti paramāṃ gatim
- 20
गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनम् अन्ये समाश्रिताः
गृहम् एवाभिसंश्रित्य ततो ऽन्ये ब्रह्मचारिणः
gṛhebhya eva niṣkramya vanam anye samāśritāḥ
gṛham evābhisaṃśritya tato 'nye brahmacāriṇaḥ
- 21
धर्मम् एतं चतुष्पादम् आश्रमं ब्राह्मणा विदुः
आनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः
dharmam etaṃ catuṣpādam āśramaṃ brāhmaṇā viduḥ
ānantyaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇā nāma niścayaḥ
- 22
अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः
त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः
ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ
ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ
- 23
नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः
आनन्त्यम् उपसंप्राप्ताः संतोषाद् इति वैदिकम्
nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavastārakāgaṇāḥ
ānantyam upasaṃprāptāḥ saṃtoṣād iti vaidikam
- 24
यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः
न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः
yadyāgacchanti saṃsāraṃ punaryoniṣu tādṛśāḥ
na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadācitkarmayonitaḥ
- 25
एवं युक्तो ब्राह्मणः स्याद् अन्यो ब्राह्मणको भवेत्
कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम्
evaṃ yukto brāhmaṇaḥ syād anyo brāhmaṇako bhavet
karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubham
- 26
एवं पक्वकषायाणाम् आनन्त्येन श्रुतेन च
सर्वम् आनन्त्यम् एवासीद् एवं नः शाश्वती श्रुतिः
evaṃ pakvakaṣāyāṇām ānantyena śrutena ca
sarvam ānantyam evāsīd evaṃ naḥ śāśvatī śrutiḥ
- 27
तेषाम् अपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्
चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः
teṣām apetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām
caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
- 28
स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः
संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानम् उच्यते
sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ brāhmaṇairniyatātmabhiḥ
saṃtoṣamūlastyāgātmā jñānādhiṣṭhānam ucyate
- 29
अपवर्गगतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः
साधारणः केवलो वा यथाबलम् उपास्यते
apavargagatirnityo yatidharmaḥ sanātanaḥ
sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalam upāsyate
- 30
गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलो ऽत्रावसीदति
ब्रह्मणः पदम् अन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः
gacchato gacchataḥ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati
brahmaṇaḥ padam anvicchansaṃsārānmucyate śuciḥ

