37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्
किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम्
yudhiṣṭhira uvāca
kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīm
kiṃ ca kurvannaro loke prāpnoti paramāṃ gatim
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेर् आजगरस्य च
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
prahrādasya ca saṃvādaṃ muner ājagarasya ca
- 3
चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तम् अनामयम्
पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः
carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittam anāmayam
papraccha rājanprahrādo buddhimānprājñasaṃmataḥ
- 4
स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सो ऽनसूयकः
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्
svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvivitso 'nasūyakaḥ
suvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat
- 5
नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिद् अवमन्यसे
naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasi
nityatṛpta iva brahmanna kiṃcid avamanyase
- 6
स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे
srotasā hriyamāṇāsu prajāsvavimanā iva
dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase
- 7
नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे
इन्द्रियार्थान् अनादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्
nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase
indriyārthān anādṛtya muktaścarasi sākṣivat
- 8
का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने
क्षिप्रम् आचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यद् इह मन्यसे
kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te mune
kṣipram ācakṣva me brahmañśreyo yad iha manyase
- 9
अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादम् अनपार्थया
anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit
uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādam anapārthayā
- 10
पश्यन्प्रह्राद भूतानाम् उत्पत्तिम् अनिमित्ततः
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे
paśyanprahrāda bhūtānām utpattim animittataḥ
hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe
- 11
स्वभावाद् एव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः
स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित्
svabhāvād eva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ
svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kenacit
- 12
पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान्
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः
paśyanprahrāda saṃyogānviprayogaparāyaṇān
saṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ
- 13
अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यम् अवशिष्यते
antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ
utpattinidhanajñasya kiṃ kāryam avaśiṣyate
- 14
जलजानाम् अपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये
महताम् अपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ
jalajānām api hyantaṃ paryāyeṇopalakṣaye
mahatām api kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau
- 15
जङ्गमस्थावराणां च भूतानाम् असुराधिप
पार्थिवानाम् अपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः
jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānām asurādhipa
pārthivānām api vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ
- 16
अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्
उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवताम् अपि
antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām
uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyurbalavatām api
- 17
दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च
ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये
divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca
jyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye
- 18
इति भूतानि संपश्यन्न् अनुषक्तानि मृत्युना
सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे
iti bhūtāni saṃpaśyann anuṣaktāni mṛtyunā
sarvasāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape
- 19
सुमहान्तम् अपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया
शये पुनर् अभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि
sumahāntam api grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā
śaye punar abhuñjāno divasāni bahūnyapi
- 20
आस्रवत्यपि माम् अन्नं पुनर्बहुगुणं बहु
पुनर् अल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते
āsravatyapi mām annaṃ punarbahuguṇaṃ bahu
punar alpaguṇaṃ stokaṃ punarnaivopapadyate
- 21
कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकम् अपि च ग्रसे
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः
kaṇānkadācitkhādāmi piṇyākam api ca grase
bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ
- 22
शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये
प्रासादे ऽपि च मे शय्या कदाचिद् उपपद्यते
śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śaye
prāsāde 'pi ca me śayyā kadācid upapadyate
- 23
धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहम् एकदा
dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni ca
mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyaham ekadā
- 24
न संनिपतितं धर्म्यम् उपभोगं यदृच्छया
प्रत्याचक्षे न चाप्येनम् अनुरुध्ये सुदुर्लभम्
na saṃnipatitaṃ dharmyam upabhogaṃ yadṛcchayā
pratyācakṣe na cāpyenam anurudhye sudurlabham
- 25
अचलम् अनिधनं शिवं विशोकं शुचिम् अतुलं विदुषां मते निविष्टम्
अनभिमतम् असेवितं च मूढैर्व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
acalam anidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ śucim atulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam
anabhimatam asevitaṃ ca mūḍhairvratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi
- 26
अचलितमतिर् अच्युतः स्वधर्मात्परिमितसंसरणः परावरज्ञः
विगतभयकषायलोभमोहो व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
acalitamatir acyutaḥ svadharmātparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ
vigatabhayakaṣāyalobhamoho vratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi
- 27
अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्
हृदयसुखम् असेवितं कदर्यैर्व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam
hṛdayasukham asevitaṃ kadaryairvratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi
- 28
इदम् इदम् इति तृष्णयाभिभूतं जनम् अनवाप्तधनं विषीदमानम्
निपुणम् अनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
idam idam iti tṛṣṇayābhibhūtaṃ janam anavāptadhanaṃ viṣīdamānam
nipuṇam anuniśāmya tattvabuddhyā vratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi
- 29
बहुविधम् अनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणम् इहार्यम् अनार्यम् आश्रयन्तम्
उपशमरुचिर् आत्मवान्प्रशान्तो व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
bahuvidham anudṛśya cārthahetoḥ kṛpaṇam ihāryam anāryam āśrayantam
upaśamarucir ātmavānpraśānto vratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi
- 30
सुखम् असुखम् अनर्थम् अर्थलाभं रतिम् अरतिं मरणं च जीवितं च
विधिनियतम् अवेक्ष्य तत्त्वतो ऽहं व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि
sukham asukham anartham arthalābhaṃ ratim aratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca
vidhiniyatam avekṣya tattvato 'haṃ vratam idam ājagaraṃ śuciścarāmi

