28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम्
कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīrvicarenmahīm
kāladaṇḍaviniṣpiṣṭastanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
vāsavasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca
- 3
पितामहम् उपागत्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः
सर्वान् एवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः
pitāmaham upāgatya praṇipatya kṛtāñjaliḥ
sarvān evāsurāñjitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ
- 4
यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्न् आचक्ष्व मे बलिम्
yasya sma dadato vittaṃ na kadācana hīyate
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim
- 5
स एव ह्यस्तम् अयते स स्म विद्योतते दिशः
स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालम् अतन्द्रितः
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्न् आचक्ष्व मे बलिम्
sa eva hyastam ayate sa sma vidyotate diśaḥ
sa varṣati sma varṣāṇi yathākālam atandritaḥ
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim
- 6
स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः
सो ऽग्निस्तपति भूतानि पृथिवी च भवत्युत
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्न् आचक्ष्व मे बलिम्
sa vāyurvaruṇaścaiva sa raviḥ sa ca candramāḥ
so 'gnistapati bhūtāni pṛthivī ca bhavatyuta
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim
- 7
ब्रह्मोवाच
नैतत्ते साधु मघवन्यद् एतद् अनुपृच्छसि
पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम्
brahmovāca
naitatte sādhu maghavanyad etad anupṛcchasi
pṛṣṭastu nānṛtaṃ brūyāttasmādvakṣyāmi te balim
- 8
उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः
वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते
uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣvaśveṣu vā punaḥ
variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate
- 9
शक्र उवाच
यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान्
हन्याम् एनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्न् अनुशाधि माम्
śakra uvāca
yadi sma balinā brahmañśūnyāgāre sameyivān
hanyām enaṃ na vā hanyāṃ tadbrahmann anuśādhi mām
- 10
ब्रह्मोवाच
मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधम् अर्हति
न्यायांस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया
brahmovāca
mā sma śakra baliṃ hiṃsīrna balirvadham arhati
nyāyāṃstu śakra praṣṭavyastvayā vāsava kāmyayā
- 11
भीष्म उवाच
एवम् उक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा
चचारैरावतस्कन्धम् अधिरुह्य श्रिया वृतः
bhīṣma uvāca
evam ukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā
cacārairāvataskandham adhiruhya śriyā vṛtaḥ
- 12
ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम्
यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम्
tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam
yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam
- 13
शक्र उवाच
खरयोनिम् अनुप्राप्तस्तुषभक्षो ऽसि दानव
इयं ते योनिर् अधमा शोचस्याहो न शोचसि
śakra uvāca
kharayonim anuprāptastuṣabhakṣo 'si dānava
iyaṃ te yonir adhamā śocasyāho na śocasi
- 14
अदृष्टं बत पश्यामि द्विषतां वशम् आगतम्
श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टवीर्यपराक्रमम्
adṛṣṭaṃ bata paśyāmi dviṣatāṃ vaśam āgatam
śriyā vihīnaṃ mitraiśca bhraṣṭavīryaparākramam
- 15
यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मान् अवितर्कयन्
yattadyānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ
lokānpratāpayansarvānyāsyasmān avitarkayan
- 16
त्वन्मुखाश्चैव दैतेया व्यतिष्ठंस्तव शासने
अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह
इदं च ते ऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि
tvanmukhāścaiva daiteyā vyatiṣṭhaṃstava śāsane
akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha
idaṃ ca te 'dya vyasanaṃ śocasyāho na śocasi
- 17
यदातिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन्
ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम्
yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihan
jñātibhyo vibhajanvittaṃ tadāsītte manaḥ katham
- 18
यत्ते सहस्रसमिता ननृतुर्देवयोषितः
बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया
yatte sahasrasamitā nanṛturdevayoṣitaḥ
bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā
- 19
सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः
कथम् अद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर
sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ
katham adya tadā caiva manaste dānaveśvara
- 20
छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं मणिभूषितम्
ननृतुर्यत्र गन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा
chatraṃ tavāsītsumahatsauvarṇaṃ maṇibhūṣitam
nanṛturyatra gandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā
- 21
यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः
यत्राददः सहस्राणाम् अयुतानि गवां दश
yūpastavāsītsumahānyajataḥ sarvakāñcanaḥ
yatrādadaḥ sahasrāṇām ayutāni gavāṃ daśa
- 22
यदा तु पृथिवीं सर्वां यजमानो ऽनुपर्ययाः
शम्याक्षेपेण विधिना तदासीत्किं नु ते हृदि
yadā tu pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno 'nuparyayāḥ
śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsītkiṃ nu te hṛdi
- 23
न ते पश्यामि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च
ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप
na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca
brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmyasurādhipa
- 24
बलिर् उवाच
न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च
ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव
balir uvāca
na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca
brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava
- 25
गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि
यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि
guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi
yadā me bhavitā kālastadā tvaṃ tāni drakṣyasi
- 26
न त्वेतद् अनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य वा
समृद्धार्थो ऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुम् इच्छसि
na tvetad anurūpaṃ te yaśaso vā kulasya vā
samṛddhārtho 'samṛddhārthaṃ yanmāṃ katthitum icchasi
- 27
न हि दुःखेषु शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु
कृतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः
na hi duḥkheṣu śocanti na prahṛṣyanti carddhiṣu
kṛtaprajñā jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ
- 28
त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे
यदाहम् इव भावी त्वं तदा नैवं वदिष्यसि
tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase
yadāham iva bhāvī tvaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi

