22 shlokas
- 1
व्यास उवाच
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना
vyāsa uvāca
manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī
hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā
- 2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेर् आत्मा परो मतः
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ
manasastu parā buddhirbuddher ātmā paro mataḥ
- 3
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनो ऽऽत्मिका
यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः
buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmano ''tmikā
yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ
- 4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणु
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate hyaṇu
śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate
- 5
पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत्
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्
paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet
jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak
- 6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyādhitiṣṭhati
tiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate
- 7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचते
न सुखेन न दुःखेन कदाचिद् इह युज्यते
kadācillabhate prītiṃ kadācid api śocate
na sukhena na duḥkhena kadācid iha yujyate
- 8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीन् एतान् अतिवर्तते
सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान्
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīn etān ativartate
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān
- 9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत्
इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः
yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ
adhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret
indriyāṇyeva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ
- 10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयते
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते
प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वम् अप्यनुवर्तते
sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyannānuvidhīyate
avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate
pravartamānaṃ tu rajaḥ sattvam apyanuvartate
- 11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु
अन्वर्थाः सम्प्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव
ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣu
anvarthāḥ sampravartante rathanemim arā iva
- 12
प्रदीपार्थं नरः कुर्याद् इन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः
निश्चरद्भिर्यथायोगम् उदासीनैर्यदृच्छया
pradīpārthaṃ naraḥ kuryād indriyairbuddhisattamaiḥ
niścaradbhiryathāyogam udāsīnairyadṛcchayā
- 13
एवंस्वभावम् एवेदम् इति विद्वान्न मुह्यति
अशोचन्न् अप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः
evaṃsvabhāvam evedam iti vidvānna muhyati
aśocann aprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ
- 14
न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः
प्रवर्तमानैर् अनये दुर्धरैर् अकृतात्मभिः
na hyātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ
pravartamānair anaye durdharair akṛtātmabhiḥ
- 15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छति
तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन्
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्यपगते यथा
teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅniyacchati
tadā prakāśate hyātmā ghaṭe dīpa iva jvalan
sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasyapagate yathā
- 16
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन्
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन्
असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते
yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran
evam eva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaran
asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcana lipyate
- 17
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः
tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadātmani
sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣvasajjataḥ
- 18
सत्त्वम् आत्मा प्रसवति गुणान्वापि कदाचन
न गुणा विदुर् आत्मानं गुणान्वेद स सर्वदा
sattvam ātmā prasavati guṇānvāpi kadācana
na guṇā vidur ātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā
- 19
परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम्
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एतद् अन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः
paridraṣṭā guṇānāṃ sa sraṣṭā caiva yathātatham
sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ
- 20
सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान्
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा
sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā
- 21
यथा मत्स्यो ऽद्भिर् अन्यः सन्सम्प्रयुक्तौ तथैव तौ
मशकोदुम्बरौ चापि सम्प्रयुक्तौ यथा सह
yathā matsyo 'dbhir anyaḥ sansamprayuktau tathaiva tau
maśakodumbarau cāpi samprayuktau yathā saha
- 22
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ
iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva ca
tathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau

