37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कुतः सृष्टम् इदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
प्रलये च कम् अभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
pralaye ca kam abhyeti tanme brūhi pitāmaha
- 2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः
सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ
sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
- 3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham
- 4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः
अस्माल्लोकाद् अमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ
asmāllokād amuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān
- 5
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate
- 6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानम् इवौजसा
भृगुं महर्षिम् आसीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत
kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānam ivaujasā
bhṛguṃ maharṣim āsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata
- 7
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः
सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ
sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
- 8
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham
- 9
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः
परलोकम् इमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान्
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ
paralokam imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān
- 10
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत्
evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam
maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt
- 11
मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः
अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्यो ऽजरामरः
mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ
anādinidhano devastathābhedyo 'jarāmaraḥ
- 12
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षरो ऽव्ययः
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च
avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣaro 'vyayaḥ
yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca
- 13
सो ऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः
आकाशम् इति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः
so 'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ
ākāśam iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ
- 14
आकाशाद् अभवद्वारि सलिलाद् अग्निमारुतौ
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही
ākāśād abhavadvāri salilād agnimārutau
agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī
- 15
ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः
tatastejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā
tasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ
- 16
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्
ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः
ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt
brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ
- 17
शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी
समुद्रास्तस्य रुधिरम् आकाशम् उदरं तथा
śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinī
samudrāstasya rudhiram ākāśam udaraṃ tathā
- 18
पवनश्चैव निःश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः सिराः
अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते
pavanaścaiva niḥśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ sirāḥ
agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute
- 19
नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैर् अपि न संशयः
nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau
durvijñeyo hyanantatvātsiddhair api na saṃśayaḥ
- 20
स एव भगवान्विष्णुर् अनन्त इति विश्रुतः
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः
sa eva bhagavānviṣṇur ananta iti viśrutaḥ
sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ
- 21
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै
यतः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यद् इह त्वया
ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai
yataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yad iha tvayā
- 22
भरद्वाज उवाच
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्द्धि मे ऽर्थतः
bharadvāja uvāca
gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca
kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chinddhi me 'rthataḥ
- 23
भृगुर् उवाच
अनन्तम् एतद् आकाशं सिद्धचारणसेवितम्
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते
bhṛgur uvāca
anantam etad ākāśaṃ siddhacāraṇasevitam
ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate
- 24
ऊर्ध्वं गतेर् अधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः
ūrdhvaṃ gater adhastāttu candrādityau na dṛśyataḥ
tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāścāgnivarcasaḥ
- 25
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः
दुर्गमत्वाद् अनन्तत्वाद् इति मे विद्धि मानद
te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ
durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada
- 26
उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः
निरुद्धम् एतद् आकाशम् अप्रमेयं सुरैर् अपि
upariṣṭopariṣṭāttu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ
niruddham etad ākāśam aprameyaṃ surair api
- 27
पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम्
तमसो ऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निर् एव च
pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam
tamaso 'nte jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnir eva ca
- 28
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः
तदन्ते पुनर् आकाशम् आकाशान्ते पुनर्जलम्
rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ
tadante punar ākāśam ākāśānte punarjalam
- 29
एवम् अन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैर् अपि
evam antaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca
agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatair api
- 30
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात्
agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca
ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadarśanāt

