110 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
yudhiṣṭhira uvāca
samyaktvayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā
- 2
सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते
sāṃkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te
- 3
भीष्म उवाच
शृणु मे त्वम् इदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम्
विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः
bhīṣma uvāca
śṛṇu me tvam idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām
vihitaṃ yatibhirbuddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ
- 4
यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला
yasminna vibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā
- 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा
jñānena parisaṃkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa
mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā
- 6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा
विषयान् औरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा
rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā
viṣayān auragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā
- 7
पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा
pitṝṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa
suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā
- 8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च
rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā
āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca
- 9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानाम् अपि चेश्वरान्
विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा
devarṣiviṣayāñjñātvā yogānām api ceśvarān
viṣayāṃśca prajeśānāṃ brahmaṇo viṣayāṃstathā
- 10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर
āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara
- 11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम्
तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत्
prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām
tiryakca patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat
- 12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः
svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata
vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ
- 13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप
सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप
jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa
- 14
सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा
sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā
- 15
षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत्
ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṃ tathā
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ mahat
- 16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वम् एकगुणं पुनः
मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṃ punaḥ
mārgaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṃ tathā
- 17
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इह नभः परम्
jñānavijñānasampannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhaiḥ
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ param
- 18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca
- 19
तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्
मोहं तमसि संसक्तं लोभम् अर्थेषु संश्रितम्
tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
mohaṃ tamasi saṃsaktaṃ lobham artheṣu saṃśritam
- 20
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम्
अप्सु देवीं तथा सक्ताम् अपस्तेजसि चाश्रिताः
viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam
apsu devīṃ tathā saktām apastejasi cāśritāḥ
- 21
तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्
tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam
- 22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम्
रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि
buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi cāśritam
rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani
- 23
सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्
saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit
- 24
ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहम् आश्रिते
jñātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā vai deham āśrite
- 25
मध्यस्थम् एकम् आत्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्
madhyastham ekam ātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām
- 26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वान् आत्मनि संश्रितान्
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvān ātmani saṃśritān
prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ
- 27
अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः
सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः
avākcaivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ
sapta vātāṃstathā śeṣānsaptadhā vidhivatpunaḥ
- 28
प्रजापतीन् ऋषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान्
सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप
prajāpatīn ṛṣīṃścaiva mārgāṃśca subahūnvarān
saptarṣīṃśca bahūñjñātvā rājarṣīṃśca paraṃtapa
- 29
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान्
ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप
surarṣīnmahataścānyānmaharṣīnsūryasaṃnibhān
aiśvaryāccyāvitāñjñātvā kālena mahatā nṛpa
- 30
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम्
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva
gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmaṇām

