34 shlokas
- 1
व्यास उवाच
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावद् इह तत्त्वतः
सांख्यन्यायेन संयुक्तं यद् एतत्कीर्तितं मया
vyāsa uvāca
pṛcchatastava satputra yathāvad iha tattvataḥ
sāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yad etatkīrtitaṃ mayā
- 2
योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु
एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः
आत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम्
yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu
ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ
ātmano dhyāyinastāta jñānam etad anuttamam
- 3
तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā
ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā
- 4
योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
yogadoṣānsamucchidya pañca yānkavayo viduḥ
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam
- 5
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति
krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt
sattvasaṃsevanāddhīro nidrām ucchettum arhati
- 6
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā
- 7
अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्
एवम् एतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यम् अतन्द्रितः
apramādādbhayaṃ jahyāllobhaṃ prājñopasevanāt
evam etānyogadoṣāñjayennityam atandritaḥ
- 8
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च
वर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम्
agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca
varjayedruṣitāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām
- 9
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं रसः
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्
brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ rasaḥ
ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam
- 10
ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
शौचम् आहारसंशुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः
dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā
śaucam āhārasaṃśuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ
- 11
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते
etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati
sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate
- 12
समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्
धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan
dhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam
- 13
मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः
प्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना
manasaścendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ
prāgrātrāpararātreṣu dhārayenmana ātmanā
- 14
जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद् एकं छिद्रम् इन्द्रियम्
ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादाद् इवोदकम्
jantoḥ pañcendriyasyāsya yad ekaṃ chidram indriyam
tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam
- 15
मनस्तु पूर्वम् आदद्यात्कुमीनान् इव मत्स्यहा
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित्
manastu pūrvam ādadyātkumīnān iva matsyahā
tataḥ śrotraṃ tataścakṣurjihvāṃ ghrāṇaṃ ca yogavit
- 16
तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः
तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्
tata etāni saṃyamya manasi sthāpayedyatiḥ
tathaivāpohya saṃkalpānmano hyātmani dhārayet
- 17
पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते
pañca jñānena saṃdhāya manasi sthāpayedyatiḥ
yadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani
prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate
- 18
विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान्
वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्यात्मानम् आत्मना
सर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते
vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān
vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyatyātmānam ātmanā
sarvaṃ ca tatra sarvatra vyāpakatvācca dṛśyate
- 19
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ
- 20
एवं परिमितं कालम् आचरन्संशितव्रतः
आसीनो हि रहस्येको गच्छेद् अक्षरसात्म्यताम्
evaṃ parimitaṃ kālam ācaransaṃśitavrataḥ
āsīno hi rahasyeko gacched akṣarasātmyatām
- 21
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शने
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः
pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśane
adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ
- 22
प्रतिभाम् उपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः
तांस्तत्त्वविद् अनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत्
pratibhām upasargāṃścāpyupasaṃgṛhya yogataḥ
tāṃstattvavid anādṛtya svātmanaiva nivartayet
- 23
कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिः
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्
kuryātparicayaṃ yoge traikālyaṃ niyato muniḥ
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojayet
- 24
संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इव
एकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः
saṃniyamyendriyagrāmaṃ goṣṭhe bhāṇḍamanā iva
ekāgraścintayennityaṃ yogānnodvejayenmanaḥ
- 25
येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः
तं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः
yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ
taṃ taṃ yukto niṣeveta na caiva vicalettataḥ
- 26
शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च
शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत्
śūnyā giriguhāścaiva devatāyatanāni ca
śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet
- 27
नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वा
उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्
nābhiṣvajetparaṃ vācā karmaṇā manasāpi vā
upekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet
- 28
यश्चैनम् अभिनन्देत यश्चैनम् अपवादयेत्
समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
yaścainam abhinandeta yaścainam apavādayet
samastayoścāpyubhayornābhidhyāyecchubhāśubham
- 29
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्
समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः
na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ
- 30
एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ
ṣaṇmāsānnityayuktasya śabdabrahmātivartate

