47 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha
īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपि
उपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थान् अर्थधर्मयोः
bhīṣma uvāca
satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare
sādhvācāratayā kecittathaivaupayikā api
upāyadharmānvakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ
- 3
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम्
कार्याणां सम्प्रसिद्ध्यर्थं तान् उपायान्निबोध मे
nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ
teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam
kāryāṇāṃ samprasiddhyarthaṃ tān upāyānnibodha me
- 4
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्
ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata
jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām
- 5
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत
तां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते
amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta
tāṃ rājā nikṛtiṃ jānanyathāmitrānprabādhate
- 6
गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च
शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च
gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca
śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca
- 7
शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते
śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ
nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca te
- 8
ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः
ṛṣṭayastomarāḥ khaḍgā niśitāśca paraśvadhāḥ
phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ
abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniśramāḥ
- 9
चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा
caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate
pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tathā
- 10
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा
एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने
naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata
tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā
eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane
- 11
जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते
चारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः
jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate
cārairhi vihitābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ
- 12
नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैर् इव
तस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः
navyāraṇyairna śakyeta gantuṃ mṛgagaṇair iva
tasmātsarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ
- 13
आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते
परेषाम् उपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत्
āvāsastoyavāndurgaḥ paryākāśaḥ praśasyate
pareṣām upasarpāṇāṃ pratiṣedhastathā bhavet
- 14
आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम्
बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः
ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram
bahubhirguṇajātaistu ye yuddhakuśalā janāḥ
- 15
उपन्यासो ऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम्
अथ शत्रुप्रतीघातम् आपदर्थं परायणम्
upanyāso 'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam
atha śatrupratīghātam āpadarthaṃ parāyaṇam
- 16
सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्न् अचला इव
अनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान्
saptarṣīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerann acalā iva
anena vidhinā rājañjigīṣetāpi durjayān
- 17
यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः
पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर
yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ śukrastato jayaḥ
pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira
- 18
अकर्दमाम् अनुदकाम् अमर्यादाम् अलोष्टकाम्
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः
akardamām anudakām amaryādām aloṣṭakām
aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ
- 19
समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्
samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate
nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām
- 20
बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिर् आस्तृता
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च
bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhir āstṛtā
padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca
- 21
पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते
padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata
rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate
- 22
पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते
गुणान् एतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्
padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate
guṇān etānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet
- 23
एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन्
evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ
vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan
- 24
प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत्
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः
prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet
mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ
- 25
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान्
सुविस्रम्भान्कृतारम्भान् उपन्यासप्रतापितान्
बहिश्चरान् उपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः
atikṣiptānvyatikṣiptānvihatānpratanūkṛtān
suvisrambhānkṛtārambhān upanyāsapratāpitān
bahiścarān upanyāsānkṛtvā veśmānusāriṇaḥ
- 26
पारंपर्यागते द्वारे ये केचिद् अनुवर्तिनः
परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः
pāraṃparyāgate dvāre ye kecid anuvartinaḥ
paricaryāvaroddhāro ye ca kecana valginaḥ
- 27
अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः
anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca
samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ
- 28
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा
तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरम् अतन्द्रितम्
daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā
teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryācchūram atandritam
- 29
यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम्
yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe
yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam
- 30
इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति
ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ kecana bhīravaḥ
na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati

