29 shlokas
- 1
शुक उवाच
क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च
बुद्ध्यैश्वर्याभिसर्गार्थं यद्ध्यानं चात्मनः शुभम्
śuka uvāca
kṣarātprabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca
buddhyaiśvaryābhisargārthaṃ yaddhyānaṃ cātmanaḥ śubham
- 2
भूय एव तु लोके ऽस्मिन्सद्वृत्तिं वृत्तिहैतुकीम्
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तद् इच्छाम्यनुवर्णितम्
bhūya eva tu loke 'sminsadvṛttiṃ vṛttihaitukīm
yayā santaḥ pravartante tad icchāmyanuvarṇitam
- 3
वेदे वचनम् उक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च
कथम् एतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुम् अर्हसि
vede vacanam uktaṃ tu kuru karma tyajeti ca
katham etadvijānīyāṃ tacca vyākhyātum arhasi
- 4
लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञः पूतो ऽहं गुरुशासनात्
कृत्वा बुद्धिं वियुक्तात्मा त्यक्ष्याम्यात्मानम् अव्यथः
lokavṛttāntatattvajñaḥ pūto 'haṃ guruśāsanāt
kṛtvā buddhiṃ viyuktātmā tyakṣyāmyātmānam avyathaḥ
- 5
व्यास उवाच
यैषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम्
एषा पूर्वतरैः सद्भिर् आचीर्णा परमर्षिभिः
vyāsa uvāca
yaiṣā vai vihitā vṛttiḥ purastādbrahmaṇā svayam
eṣā pūrvataraiḥ sadbhir ācīrṇā paramarṣibhiḥ
- 6
ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः
आत्मनश्च हृदि श्रेयस्त्वन्विच्छ मनसात्मनि
brahmacaryeṇa vai lokāñjayanti paramarṣayaḥ
ātmanaśca hṛdi śreyastvanviccha manasātmani
- 7
वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः
पुण्यायतनचारी च भूतानाम् अविहिंसकः
vane mūlaphalāśī ca tapyansuvipulaṃ tapaḥ
puṇyāyatanacārī ca bhūtānām avihiṃsakaḥ
- 8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे
vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye
kāle prāpte caranbhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase
- 9
निःस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे
अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिद् आशितः
niḥstutirnirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe
araṇye vicaraikākī yena kenacid āśitaḥ
- 10
शुक उवाच
यद् इदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः
śuka uvāca
yad idaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate
pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ
- 11
इत्येतच्छ्रोतुम् इच्छामि भगवान्प्रब्रवीतु मे
कर्मणाम् अविरोधेन कथम् एतत्प्रवर्तते
ityetacchrotum icchāmi bhagavānprabravītu me
karmaṇām avirodhena katham etatpravartate
- 12
भीष्म उवाच
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम्
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः
bhīṣma uvāca
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam
ṛṣistatpūjayanvākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ
- 13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम्
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim
- 14
एको य आश्रमान् एतान् अनुतिष्ठेद्यथाविधि
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते
eko ya āśramān etān anutiṣṭhedyathāvidhi
akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate
- 15
चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता
एताम् आश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते
catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇyeṣā pratiṣṭhitā
etām āśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate
- 16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः
āyuṣastu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ
gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ
- 17
कर्मातिरेकेण गुरोर् अध्येतव्यं बुभूषता
दक्षिणो नापवादी स्याद् आहूतो गुरुम् आश्रयेत्
karmātirekeṇa guror adhyetavyaṃ bubhūṣatā
dakṣiṇo nāpavādī syād āhūto gurum āśrayet
- 18
जघन्यशायी पूर्वं स्याद् उत्थायी गुरुवेश्मनि
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः
jaghanyaśāyī pūrvaṃ syād utthāyī guruveśmani
yacca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ
- 19
कृतम् इत्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः
किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः
kṛtam ityeva tatsarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ
kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kovidaḥ
- 20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयाद् इषुर् इवात्वरः
चक्षुषा गुरुम् अव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः
śucirdakṣo guṇopeto brūyād iṣur ivātvaraḥ
cakṣuṣā gurum avyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ
- 21
नाभुक्तवति चाश्नीयाद् अपीतवति नो पिबेत्
न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च
nābhuktavati cāśnīyād apītavati no pibet
na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca
- 22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत्
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्
uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāvasya mṛdu spṛśet
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet
- 23
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयाद् अधीष्व भगवन्न् इति
इदं करिष्ये भगवन्न् इदं चापि कृतं मया
abhivādya guruṃ brūyād adhīṣva bhagavann iti
idaṃ kariṣye bhagavann idaṃ cāpi kṛtaṃ mayā
- 24
इति सर्वम् अनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम्
कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वम् आख्येयं गुरवे पुनः
iti sarvam anujñāpya nivedya gurave dhanam
kuryātkṛtvā ca tatsarvam ākhyeyaṃ gurave punaḥ
- 25
यांस्तु गन्धान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते
सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः
yāṃstu gandhānrasānvāpi brahmacārī na sevate
seveta tānsamāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ
- 26
ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः
तान्सर्वान् अनुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः
ye kecidvistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ
tānsarvān anugṛhṇīyādbhaveccānapago guroḥ
- 27
स एवं गुरवे प्रीतिम् उपहृत्य यथाबलम्
आश्रमेष्वाश्रमेष्वेवं शिष्यो वर्तेत कर्मणा
sa evaṃ gurave prītim upahṛtya yathābalam
āśrameṣvāśrameṣvevaṃ śiṣyo varteta karmaṇā
- 28
वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावर्तेद्यथाविधि
vedavratopavāsena caturthe cāyuṣo gate
gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvartedyathāvidhi
- 29
धर्मलब्धैर्युतो दारैर् अग्नीन् उत्पाद्य धर्मतः
द्वितीयम् आयुषो भागं गृहमेधिव्रती भवेत्
dharmalabdhairyuto dārair agnīn utpādya dharmataḥ
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhivratī bhavet

