61 shlokas
- 1
कपिल उवाच
एतावद् अनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिद् अस्ति व्यतिक्रमः
kapila uvāca
etāvad anupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ
naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaścid asti vyatikramaḥ
- 2
निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयो ऽमलाः
nirdvaṃdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ
vimuktāḥ sarvapāpebhyaścaranti śucayo 'malāḥ
- 3
अपवर्गे ऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः
apavarge 'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ
brahmiṣṭhā brahmabhūtāśca brahmaṇyeva kṛtālayāḥ
- 4
विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्
viśokā naṣṭarajasasteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ
teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam
- 5
स्यूमरश्मिर् उवाच
यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः
गृहस्थान् अव्यपाश्रित्य नाश्रमो ऽन्यः प्रवर्तते
syūmaraśmir uvāca
yadyeṣā paramā niṣṭhā yadyeṣā paramā gatiḥ
gṛhasthān avyapāśritya nāśramo 'nyaḥ pravartate
- 6
यथा मातरम् आश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः
एवं गृहस्थम् आश्रित्य वर्तन्त इतरे ऽऽश्रमाः
yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ
evaṃ gṛhastham āśritya vartanta itare ''śramāḥ
- 7
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः
गार्हस्थ्यम् अस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिद् एजते
gṛhastha eva yajate gṛhasthastapyate tapaḥ
gārhasthyam asya dharmasya mūlaṃ yatkiṃcid ejate
- 8
प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते
prajanāddhyabhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto mune
prajanaṃ cāpyutānyatra na kathaṃcana vidyate
- 9
यास्ताः स्युर्बहिर् ओषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहाद् इति
yāstāḥ syurbahir oṣadhyo bahvaraṇyāstathā dvija
oṣadhibhyo bahiryasmātprāṇī kaścinna vidyate
kasyaiṣā vāgbhavetsatyā mokṣo nāsti gṛhād iti
- 10
अश्रद्दधानैर् अप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः
निराशैर् अलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः
श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः
aśraddadhānair aprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ
nirāśair alasaiḥ śrāntaistapyamānaiḥ svakarmabhiḥ
śramasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ
- 11
त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते
trailokyasyaiva heturhi maryādā śāśvatī dhruvā
brāhmaṇo nāma bhagavāñjanmaprabhṛti pūjyate
- 12
प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु
अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम्
prāggarbhādhānānmantrā hi pravartante dvijātiṣu
aviśrambheṣu vartante viśrambheṣvapyasaṃśayam
- 13
दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम्
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम्
dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhojanam
dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāṃ cāpsu majjanam
- 14
अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम्
arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smṛtāḥ
mṛtasyāpyanumanyante mantrā mantrāśca kāraṇam
- 15
एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षो ऽस्ति कस्यचित्
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु
evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo 'sti kasyacit
ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu
- 16
श्रिया विहीनैर् अलसैः पण्डितैर् अपलापितम्
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासम् इवानृतम्
śriyā vihīnair alasaiḥ paṇḍitair apalāpitam
vedavādāparijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam
- 17
न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः
ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धम् एति संतर्पितस्तर्पयते च कामैः
na vai pāpairhriyate kṛṣyate vā yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ
ūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdham eti saṃtarpitastarpayate ca kāmaiḥ
- 18
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति
na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā
mahatprāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati
- 19
कपिल उवाच
दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम्
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः
kapila uvāca
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihotraṃ ca dhīmatām
cāturmāsyāni caivāsaṃsteṣu yajñaḥ sanātanaḥ
- 20
अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः
ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः
anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃśritāḥ
brahmaṇaiva sma te devāṃstarpayantyamṛtaiṣiṇaḥ
- 21
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ
- 22
चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं चतुर्धा चैनम् उपयाति निन्दा
बाहुभ्यां वाच उदराद् उपस्थात्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्
caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ caturdhā cainam upayāti nindā
bāhubhyāṃ vāca udarād upasthātteṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet
- 23
नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत्
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमांस्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्
nākṣairdīvyennādadītānyavittaṃ na vāyonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇet
kruddho na caiva prahareta dhīmāṃstathāsya tatpāṇipādaṃ suguptam
- 24
नाक्रोशम् अर्छेन्न मृषा वदेच्च न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्
सत्यव्रतो मितभाषो ऽप्रमत्तस्तथास्य वाग्द्वारम् अथो सुगुप्तम्
nākrośam archenna mṛṣā vadecca na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt
satyavrato mitabhāṣo 'pramattastathāsya vāgdvāram atho suguptam
- 25
नानाशनः स्यान्न महाशनः स्याद् अलोलुपः साधुभिर् आगतः स्यात्
यात्रार्थम् आहारम् इहाददीत तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः
nānāśanaḥ syānna mahāśanaḥ syād alolupaḥ sādhubhir āgataḥ syāt
yātrārtham āhāram ihādadīta tathāsya syājjāṭharī dvāraguptiḥ
- 26
न वीरपत्नीं विहरेत नारीं न चापि नारीम् अनृतावाह्वयीत
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत
na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ na cāpi nārīm anṛtāvāhvayīta
bhāryāvrataṃ hyātmani dhārayīta tathāsyopasthadvāraguptirbhaveta
- 27
द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः
उपस्थम् उदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः
dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ
upastham udaraṃ bāhū vākcaturthī sa vai dvijaḥ
- 28
मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किम् आत्मना
moghānyaguptadvārasya sarvāṇyeva bhavantyuta
kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kim ātmanā
- 29
अनुत्तरीयवसनम् अनुपस्तीर्णशायिनम्
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
anuttarīyavasanam anupastīrṇaśāyinam
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 30
द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः
परेषाम् अननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
dvaṃdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ
pareṣām ananudhyāyaṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

