21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्याम् उपजीवने
yudhiṣṭhira uvāca
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyām upajīvane
- 2
केनास्मिन्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते
असंत्यजन्पुत्रपौत्रान् अनुक्रोशात्पितामह
kenāsminbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate
asaṃtyajanputrapautrān anukrośātpitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
विज्ञानबलम् आस्थाय जीवितव्यं तथागते
सर्वं साध्वर्थम् एवेदम् असाध्वर्थं न किंचन
bhīṣma uvāca
vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tathāgate
sarvaṃ sādhvartham evedam asādhvarthaṃ na kiṃcana
- 4
असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविद् एव सः
asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavid eva saḥ
- 5
सुरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिम् अकोपयन्
अदत्तम् अप्याददीत दातुर्वित्तं ममेति वा
suroṣeṇātmano rājanrājye sthitim akopayan
adattam apyādadīta dāturvittaṃ mameti vā
- 6
विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि
वृत्तविज्ञानवान्धीरः कस्तं किं वक्तुम् अर्हति
vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣvapi
vṛttavijñānavāndhīraḥ kastaṃ kiṃ vaktum arhati
- 7
येषां बलकृता वृत्तिर्नैषाम् अन्याभिरोचते
तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर
yeṣāṃ balakṛtā vṛttirnaiṣām anyābhirocate
tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira
- 8
यद् एव प्रकृतं शास्त्रम् अविशेषेण विन्दति
तद् एव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्यथोत्तरम्
yad eva prakṛtaṃ śāstram aviśeṣeṇa vindati
tad eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpyathottaram
- 9
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतैर् अभिपूजितान्
न ब्राह्मणान्यातयेत दोषान्प्राप्नोति यातयन्
ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtair abhipūjitān
na brāhmaṇānyātayeta doṣānprāpnoti yātayan
- 10
एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुर् एतत्सनातनम्
तत्प्रमाणो ऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा
etatpramāṇaṃ lokasya cakṣur etatsanātanam
tatpramāṇo 'vagāheta tena tatsādhvasādhu vā
- 11
बहूनि ग्रामवास्तव्या रोषाद्ब्रूयुः परस्परम्
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्यातयेत वा
bahūni grāmavāstavyā roṣādbrūyuḥ parasparam
na teṣāṃ vacanādrājā satkuryādyātayeta vā
- 12
न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन
कर्णावेव पिधातव्यौ प्रस्थेयं वा ततो ऽन्यतः
na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃcana
karṇāveva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato 'nyataḥ
- 13
न वै सतां वृत्तम् एतत्परिवादो न पैशुनम्
गुणानाम् एव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर
na vai satāṃ vṛttam etatparivādo na paiśunam
guṇānām eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira
- 14
यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ
धुरम् उद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः
यथा यथास्य वहतः सहायाः स्युस्तथापरे
yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau
dhuram udyamya vahatastathā varteta vai nṛpaḥ
yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syustathāpare
- 15
आचारम् एव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम्
अपरे नैवम् इच्छन्ति ये शङ्खलिखितप्रियाः
मार्दवाद् अथ लोभाद्वा ते ब्रूयुर्वाक्यम् ईदृशम्
ācāram eva manyante garīyo dharmalakṣaṇam
apare naivam icchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ
mārdavād atha lobhādvā te brūyurvākyam īdṛśam
- 16
आर्षम् अप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम्
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं विद्यते क्वचित्
ārṣam apyatra paśyanti vikarmasthasya yāpanam
na cārṣātsadṛśaṃ kiṃcitpramāṇaṃ vidyate kvacit
- 17
देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम्
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मात्तु परिहीयते
devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam
vyājena vindanvittaṃ hi dharmāttu parihīyate
- 18
सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रभवकारणैः
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति
sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhirbhūtiprabhavakāraṇaiḥ
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ vyavasyati
- 19
यश्चतुर्गुणसम्पन्नं धर्मं वेद स धर्मवित्
अहेर् इव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम्
yaścaturguṇasampannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit
aher iva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum
- 20
यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत्
कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत्
yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet
kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet
- 21
एवं सद्भिर्विनीतेन पथा गन्तव्यम् अच्युत
राजर्षीणां वृत्तम् एतद् अवगच्छ युधिष्ठिर
evaṃ sadbhirvinītena pathā gantavyam acyuta
rājarṣīṇāṃ vṛttam etad avagaccha yudhiṣṭhira

