34 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
धन्या धन्या इति जनाः सर्वे ऽस्मान्प्रवदन्त्युत
न दुःखिततरः कश्चित्पुमान् अस्माभिर् अस्ति ह
yudhiṣṭhira uvāca
dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve 'smānpravadantyuta
na duḥkhitataraḥ kaścitpumān asmābhir asti ha
- 2
लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैर् अपि पितामह
lokasaṃbhāvitairduḥkhaṃ yatprāptaṃ kurusattama
prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devair api pitāmaha
- 3
कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम्
दुःखम् एतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम
kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakam
duḥkham etaccharīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama
- 4
विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह
vimuktāḥ saptadaśabhirhetubhūtaiśca pañcabhiḥ
indriyārthairguṇaiścaiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha
- 5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः
कदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप
na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ
kadā vayaṃ bhaviṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa
- 6
भीष्म उवाच
नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम्
पुनर्भावो ऽपि संख्यातो नास्ति किंचिद् इहाचलम्
bhīṣma uvāca
nāstyanantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyānagocaram
punarbhāvo 'pi saṃkhyāto nāsti kiṃcid ihācalam
- 7
न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः
उद्योगाद् एव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ
na cāpi gamyate rājannaiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ
udyogād eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha
- 8
ईशो ऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यते ऽपि च
īśo 'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ
tata eva samutthena tamasā rudhyate 'pi ca
- 9
यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः
yathāñjanamayo vāyuḥ punarmānaḥśilaṃ rajaḥ
anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayandiśaḥ
- 10
तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसावृतः
विवर्णो वर्णम् आश्रित्य देहेषु परिवर्तते
tathā karmaphalairdehī rañjitastamasāvṛtaḥ
vivarṇo varṇam āśritya deheṣu parivartate
- 11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुर् अज्ञानप्रभवं तमः
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम्
jñānena hi yadā jantur ajñānaprabhavaṃ tamaḥ
vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam
- 12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याः
त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः
ayatnasādhyaṃ munayo vadanti ye cāpi muktāsta upāsitavyāḥ
tvayā ca lokena ca sāmareṇa tasmānna śāmyanti maharṣisaṃghāḥ
- 13
अस्मिन्न् अर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम्
asminn arthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam
- 14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिम् आस्थाय केवलाम्
nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata
aśocatā śatrumadhye buddhim āsthāya kevalām
- 15
भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रम् उशना वाक्यम् अब्रवीत्
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा ते ऽस्ति दानव
bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtram uśanā vākyam abravīt
kaccitparājitasyādya na vyathā te 'sti dānava
- 16
वृत्र उवाच
सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम्
न शोचामि न हृष्यामि भूतानाम् आगतिं गतिम्
vṛtra uvāca
satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hyaham
na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānām āgatiṃ gatim
- 17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरके ऽवशाः
परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः
kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake 'vaśāḥ
paridṛṣṭāni sarvāṇi divyānyāhurmanīṣiṇaḥ
- 18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः
सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुनः पुनः
kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ
sāvaśeṣeṇa kālena sambhavanti punaḥ punaḥ
- 19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकम् एव च
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः
tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca
nirgacchantyavaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ
- 20
एवं संसरमाणानि जीवान्यहम् अदृष्टवान्
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्
evaṃ saṃsaramāṇāni jīvānyaham adṛṣṭavān
yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam
- 21
तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवम् एव च
सुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वम् एव च
tiryaggacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivam eva ca
sukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvam eva ca
- 22
कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यते
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा
kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalokaḥ prapadyate
gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā
- 23
भीष्म उवाच
कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम्
तं भाषमाणं भगवान् उशना प्रत्यभाषत
भीमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषसे
bhīṣma uvāca
kālasaṃkhyānasaṃkhyātaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam
taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavān uśanā pratyabhāṣata
bhīmānduṣṭapralāpāṃstvaṃ tāta kasmātprabhāṣase
- 24
वृत्र उवाच
प्रत्यक्षम् एतद्भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम्
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः
vṛtra uvāca
pratyakṣam etadbhavatastathānyeṣāṃ manīṣiṇām
mayā yajjayalubdhena purā taptaṃ mahattapaḥ
- 25
गन्धान् आदाय भूतानां रसांश्च विविधान् अपि
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा
gandhān ādāya bhūtānāṃ rasāṃśca vividhān api
avardhaṃ trīnsamākramya lokānvai svena tejasā
- 26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा
अजेयः सर्वभूतानाम् आसं नित्यम् अपेतभीः
jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacarastathā
ajeyaḥ sarvabhūtānām āsaṃ nityam apetabhīḥ
- 27
ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः
धृतिम् आस्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम्
aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tacca svakarmabhiḥ
dhṛtim āsthāya bhagavanna śocāmi tatastvaham
- 28
युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः
yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā
tato me bhagavāndṛṣṭo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
- 29
वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लो ऽनन्तः सनातनः
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः
vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo 'nantaḥ sanātanaḥ
muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ
- 30
नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै
यद् अहं प्रष्टुम् इच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम्
nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai
yad ahaṃ praṣṭum icchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam

