35 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत्
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ rājā prajā rakṣenna ca kiṃcitpratāpayet
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha
- 3
अव्याहृतं व्याजहार सत्यवान् इति नः श्रुतम्
वधाय नीयमानेषु पितुर् एवानुशासनात्
avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavān iti naḥ śrutam
vadhāya nīyamāneṣu pitur evānuśāsanāt
- 4
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुम् अर्हति
adharmatāṃ yāti dharmo yātyadharmaśca dharmatām
vadho nāma bhaveddharmo naitadbhavitum arhati
- 5
द्युमत्सेन उवाच
अथ चेद् अवधो धर्मो धर्मः को जातुचिद्भवेत्
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत्
dyumatsena uvāca
atha ced avadho dharmo dharmaḥ ko jātucidbhavet
dasyavaścenna hanyeransatyavansaṃkaro bhavet
- 6
ममेदम् इति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे
लोकयात्रा न चैव स्याद् अथ चेद्वेत्थ शंस नः
mamedam iti nāsyaitatpravarteta kalau yuge
lokayātrā na caiva syād atha cedvettha śaṃsa naḥ
- 7
सत्यवान् उवाच
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः
धर्मपाशनिबद्धानाम् अल्पो व्यपचरिष्यति
satyavān uvāca
sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ
dharmapāśanibaddhānām alpo vyapacariṣyati
- 8
यो यस्तेषाम् अपचरेत्तम् आचक्षीत वै द्विजः
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत्
yo yasteṣām apacarettam ācakṣīta vai dvijaḥ
ayaṃ me na śṛṇotīti tasminrājā pradhārayet
- 9
तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधः
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि
tattvābhedena yacchāstraṃ tatkāryaṃ nānyathā vadhaḥ
asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi
- 10
दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः
भार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हते
परेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत्
dasyūnhinasti vai rājā bhūyaso vāpyanāgasaḥ
bhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hate
pareṇāpakṛte rājā tasmātsamyakpradhārayet
- 11
असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलम् एकदा
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायते ऽशोभना प्रजा
asādhuścaiva puruṣo labhate śīlam ekadā
sādhoścāpi hyasādhubhyo jāyate 'śobhanā prajā
- 12
न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते
na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
api khalvavadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate
- 13
उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च
वधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरो ऽहितसंपदा
udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca
vadhadaṇḍena te kleśyā na puro 'hitasaṃpadā
- 14
यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापम् इति वादिनः
yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ
kariṣyāmaḥ punarbrahmanna pāpam iti vādinaḥ
- 15
तदा विसर्गम् अर्हाः स्युर् इतीदं नृपशासनम्
बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणो ऽर्हति वाससम्
tadā visargam arhāḥ syur itīdaṃ nṛpaśāsanam
bibhraddaṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo 'rhati vāsasam
- 16
गरीयांसो गरीयांसम् अपराधे पुनः पुनः
तथा विसर्गम् अर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा
garīyāṃso garīyāṃsam aparādhe punaḥ punaḥ
tathā visargam arhanti na yathā prathame tathā
- 17
द्युमत्सेन उवाच
यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः
स तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते
dyumatsena uvāca
yatra yatraiva śakyeransaṃyantuṃ samaye prajāḥ
sa tāvatprocyate dharmo yāvanna pratilaṅghyate
- 18
अहन्यमानेषु पुनः सर्वम् एव पराभवेत्
पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः
ahanyamāneṣu punaḥ sarvam eva parābhavet
pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañjanāḥ
- 19
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः
पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम्
mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ
purā dhigdaṇḍa evāsīdvāgdaṇḍastadanantaram
- 20
आसीद् आदानदण्डो ऽपि वधदण्डो ऽद्य वर्तते
वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुम् अपरे जनाः
āsīd ādānadaṇḍo 'pi vadhadaṇḍo 'dya vartate
vadhenāpi na śakyante niyantum apare janāḥ
- 21
नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानाम् इति श्रुतिः
न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन
naiva dasyurmanuṣyāṇāṃ na devānām iti śrutiḥ
na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścana
- 22
पद्मं श्मशानाद् आदत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्
तेषु यः समयं कुर्याद् अज्ञेषु हतबुद्धिषु
padmaṃ śmaśānād ādatte piśācāccāpi daivatam
teṣu yaḥ samayaṃ kuryād ajñeṣu hatabuddhiṣu
- 23
सत्यवान् उवाच
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुम् अहिंसया
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु
satyavān uvāca
tānna śaknoṣi cetsādhūnparitrātum ahiṃsayā
kasyacidbhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru
- 24
द्युमत्सेन उवाच
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः
अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च
dyumatsena uvāca
rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ
apatrapanti tādṛgbhyastathāvṛttā bhavanti ca
- 25
वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन्
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः
vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmādghnanti duṣkṛtīn
sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ
- 26
श्रेयसः श्रेयसीम् एवं वृत्तिं लोको ऽनुवर्तते
सदैव हि गुरोर्वृत्तम् अनुवर्तन्ति मानवाः
śreyasaḥ śreyasīm evaṃ vṛttiṃ loko 'nuvartate
sadaiva hi gurorvṛttam anuvartanti mānavāḥ
- 27
आत्मानम् असमाधाय समाधित्सति यः परान्
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्
ātmānam asamādhāya samādhitsati yaḥ parān
viṣayeṣvindriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam
- 28
यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्याद् असांप्रतम्
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते
yo rājño dambhamohena kiṃcitkuryād asāṃpratam
sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate
- 29
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता
दण्डयेच्च महादण्डैर् अपि बन्धून् अनन्तरान्
ātmaivādau niyantavyo duṣkṛtaṃ saṃniyacchatā
daṇḍayecca mahādaṇḍair api bandhūn anantarān
- 30
यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखम् अर्छति
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम्
इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणो ऽन्वशात्
yatra vai pāpakṛtkleśyo na mahadduḥkham archati
vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam
iti kāruṇyaśīlastu vidvānvai brāhmaṇo 'nvaśāt

