52 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततस्तेषां समस्तानाम् ऋषीणाम् ऋषिसत्तमः
ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्न् इव ततो ऽब्रवीत्
bhīṣma uvāca
tatasteṣāṃ samastānām ṛṣīṇām ṛṣisattamaḥ
ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayann iva tato 'bravīt
- 2
पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो
समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम्
purāhaṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabho
samāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam
- 3
यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा
यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान्
yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasastathā
yatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān
- 4
तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरा
पितॄणां देवतानां च ततो ऽऽश्रमम् इयां तदा
tasminsarasi kṛtvāhaṃ vidhivattarpaṇaṃ purā
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato ''śramam iyāṃ tadā
- 5
रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणाव् ऋषी
अदूराद् आश्रमं कंचिद्वासार्थम् अगमं ततः
remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāv ṛṣī
adūrād āśramaṃ kaṃcidvāsārtham agamaṃ tataḥ
- 6
ततश्चीराजिनधरं कृशम् उच्चम् अतीव च
अद्राक्षम् ऋषिम् आयान्तं तनुं नाम तपोनिधिम्
tataścīrājinadharaṃ kṛśam uccam atīva ca
adrākṣam ṛṣim āyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim
- 7
अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम्
कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित्
anyairnarairmahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam
kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kvacit
- 8
शरीरम् अपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम्
ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः
śarīram api rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam
grīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ
- 9
शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च
तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम
śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca
tasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama
- 10
दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः
पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिर् अग्रतः
dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ
pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjalir agrataḥ
- 11
निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ
प्रदिष्टे चासने तेन शनैर् अहम् उपाविशम्
nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha
pradiṣṭe cāsane tena śanair aham upāviśam
- 12
ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः
ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः
tataḥ sa kathayāmāsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ
ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ
- 13
तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः
उपायाज्जवनैर् अश्वैः सबलः सावरोधनः
tasmiṃstu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥ
upāyājjavanair aśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ
- 14
स्मरन्पुत्रम् अरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः
भूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः
smaranputram araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ
bhūridyumnapitā dhīmānraghuśreṣṭho mahāyaśāḥ
- 15
इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः
एवम् आशाकृतो राजंश्चरन्वनम् इदं पुरा
iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ
evam āśākṛto rājaṃścaranvanam idaṃ purā
- 16
दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः
एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा
durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ
ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā
- 17
दुर्लभः स मया द्रष्टुम् आशा च महती मम
तया परीतगात्रो ऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः
durlabhaḥ sa mayā draṣṭum āśā ca mahatī mama
tayā parītagātro 'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ
- 18
एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः
अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तम् इव तस्थिवान्
etacchrutvā sa bhagavāṃstanurmunivarottamaḥ
avākśirā dhyānaparo muhūrtam iva tasthivān
- 19
तम् अनुध्यान्तम् आलक्ष्य राजा परमदुर्मनाः
उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दम् इवासकृत्
tam anudhyāntam ālakṣya rājā paramadurmanāḥ
uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandam ivāsakṛt
- 20
दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत्
ब्रवीतु भगवान् एतद्यदि गुह्यं न तन्मयि
durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāścaiva kiṃ bhavet
bravītu bhagavān etadyadi guhyaṃ na tanmayi
- 21
महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वम् आसीद्विमानितः
बालिशां बुद्धिम् आस्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः
maharṣirbhagavāṃstena pūrvam āsīdvimānitaḥ
bāliśāṃ buddhim āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ
- 22
अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च
निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत
arthayankalaśaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni ca
nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata
- 23
एवम् उक्त्वाभिवाद्याथ तम् ऋषिं लोकपूजितम्
श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम
evam uktvābhivādyātha tam ṛṣiṃ lokapūjitam
śrānto nyaṣīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama
- 24
अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महान् ऋषिः
आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्
arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahān ṛṣiḥ
āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat
- 25
ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम्
उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम्
tataste munayaḥ sarve parivārya nararṣabham
upāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam
- 26
अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानम् अपराजितम्
प्रयोजनम् इदं सर्वम् आश्रमस्य प्रवेशनम्
apṛcchaṃścaiva te tatra rājānam aparājitam
prayojanam idaṃ sarvam āśramasya praveśanam
- 27
राजोवाच
वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टम् अन्वेष्टुं वनम् आगतः
rājovāca
vīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ
bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭam anveṣṭuṃ vanam āgataḥ
- 28
एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सो ऽनघ
न दृश्यते वने चास्मिंस्तम् अन्वेष्टुं चराम्यहम्
ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so 'nagha
na dṛśyate vane cāsmiṃstam anveṣṭuṃ carāmyaham
- 29
ऋषभ उवाच
एवम् उक्ते तु वचने राज्ञा मुनिर् अधोमुखः
तूष्णीम् एवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम्
ṛṣabha uvāca
evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ
tūṣṇīm evābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam
- 30
स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः
आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः
sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ
āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ

