30 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुम् इच्छामि तं नृपम्
yudhiṣṭhira uvāca
bhagavankarmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ
saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotum icchāmi taṃ nṛpam
- 2
व्यास उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संयतव्रतौ
vyāsa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
śaṅkhaśca likhitaścāstāṃ bhrātarau saṃyatavratau
- 3
तयोर् आवसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक्
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर् उपेतौ बाहुदाम् अनु
tayor āvasathāvāstāṃ ramaṇīyau pṛthakpṛthak
nityapuṣpaphalairvṛkṣair upetau bāhudām anu
- 4
ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रमम् आगमत्
यदृच्छयापि शङ्खो ऽथ निष्क्रान्तो ऽभवद् आश्रमात्
tataḥ kadācillikhitaḥ śaṅkhasyāśramam āgamat
yadṛcchayāpi śaṅkho 'tha niṣkrānto 'bhavad āśramāt
- 5
सो ऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत
so 'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitastadā
phalāni śātayāmāsa samyakpariṇatānyuta
- 6
तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खो ऽप्याश्रमम् आगमत्
tānyupādāya visrabdho bhakṣayāmāsa sa dvijaḥ
tasmiṃśca bhakṣayatyeva śaṅkho 'pyāśramam āgamat
- 7
भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरम् अब्रवीत्
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि
bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaram abravīt
kutaḥ phalānyavāptāni hetunā kena khādasi
- 8
सो ऽब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठम् उपस्पृश्याभिवाद्य च
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्न् इव
so 'bravīdbhrātaraṃ jyeṣṭham upaspṛśyābhivādya ca
ita eva gṛhītāni mayeti prahasann iva
- 9
तम् अब्रवीत्तदा शङ्खस्तीव्रकोपसमन्वितः
स्तेयं त्वया कृतम् इदं फलान्याददता स्वयम्
गच्छ राजानम् आसाद्य स्वकर्म प्रथयस्व वै
tam abravīttadā śaṅkhastīvrakopasamanvitaḥ
steyaṃ tvayā kṛtam idaṃ phalānyādadatā svayam
gaccha rājānam āsādya svakarma prathayasva vai
- 10
अदत्तादानम् एवेदं कृतं पार्थिवसत्तम
स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्मम् अनुपालय
शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप
adattādānam evedaṃ kṛtaṃ pārthivasattama
stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmam anupālaya
śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa
- 11
इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्नं वसुधाधिपम्
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः
ityuktastasya vacanātsudyumnaṃ vasudhādhipam
abhyagacchanmahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ
- 12
सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितम् आगतम्
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्याम् एव नरेश्वरः
sudyumnastvantapālebhyaḥ śrutvā likhitam āgatam
abhyagacchatsahāmātyaḥ padbhyām eva nareśvaraḥ
- 13
तम् अब्रवीत्समागत्य स राजा ब्रह्मवित्तमम्
किम् आगमनम् आचक्ष्व भगवन्कृतम् एव तत्
tam abravītsamāgatya sa rājā brahmavittamam
kim āgamanam ācakṣva bhagavankṛtam eva tat
- 14
एवम् उक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नम् इदम् अब्रवीत्
प्रतिश्रौषि करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुम् अर्हसि
evam uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnam idam abravīt
pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tatkartum arhasi
- 15
अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ
भक्षितानि मया राजंस्तत्र मां शाधि माचिरम्
anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha
bhakṣitāni mayā rājaṃstatra māṃ śādhi māciram
- 16
सुद्युम्न उवाच
प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे
अनुज्ञायाम् अपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ
sudyumna uvāca
pramāṇaṃ cenmato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe
anujñāyām api tathā hetuḥ syādbrāhmaṇarṣabha
- 17
स भवान् अभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः
ब्रूहि कामान् अतो ऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः
sa bhavān abhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ
brūhi kāmān ato 'nyāṃstvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ
- 18
व्यास उवाच
छन्द्यमानो ऽपि ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना
नान्यं वै वरयामास तस्माद्दण्डाद् ऋते वरम्
vyāsa uvāca
chandyamāno 'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā
nānyaṃ vai varayāmāsa tasmāddaṇḍād ṛte varam
- 19
ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः
tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ
karau pracchedayāmāsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ
- 20
स गत्वा भ्रातरं शङ्खम् आर्तरूपो ऽब्रवीद् इदम्
धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भगवन्क्षन्तुम् अर्हसि
sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkham ārtarūpo 'bravīd idam
dhṛtadaṇḍasya durbuddherbhagavankṣantum arhasi
- 21
शङ्ख उवाच
न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता
śaṅkha uvāca
na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama
dharmastu te vyatikrāntastataste niṣkṛtiḥ kṛtā
- 22
स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि
देवान्पितॄन् ऋषींश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः
sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi
devānpitṝn ṛṣīṃścaiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ
- 23
व्यास उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा
अवगाह्यापगां पुण्याम् उदकार्थं प्रचक्रमे
vyāsa uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitastadā
avagāhyāpagāṃ puṇyām udakārthaṃ pracakrame
- 24
प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसंनिभौ
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ
prādurāstāṃ tatastasya karau jalajasaṃnibhau
tataḥ sa vismito bhrāturdarśayāmāsa tau karau
- 25
ततस्तम् अब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया
मा च ते ऽत्र विशङ्का भूद्दैवम् एव विधीयते
tatastam abravīcchaṅkhastapasedaṃ kṛtaṃ mayā
mā ca te 'tra viśaṅkā bhūddaivam eva vidhīyate
- 26
लिखित उवाच
किं नु नाहं त्वया पूतः पूर्वम् एव महाद्युते
यस्य ते तपसो वीर्यम् ईदृशं द्विजसत्तम
likhita uvāca
kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvam eva mahādyute
yasya te tapaso vīryam īdṛśaṃ dvijasattama
- 27
शङ्ख उवाच
एवम् एतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह
śaṅkha uvāca
evam etanmayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharastava
sa ca pūto narapatistvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha
- 28
व्यास उवाच
स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेष्ठो वै तेन कर्मणा
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा
vyāsa uvāca
sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā
- 29
एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम्
उत्पथे ऽस्मिन्महाराज मा च शोके मनः कृथाः
eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam
utpathe 'sminmahārāja mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
- 30
भ्रातुर् अस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्
bhrātur asya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama
daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam

