72 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
कृतार्थो यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः
आचार्यपितृभार्यार्थं स्वाध्यायार्थम् अथापि वा
bhīṣma uvāca
kṛtārtho yakṣyamāṇaśca sarvavedāntagaśca yaḥ
ācāryapitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārtham athāpi vā
- 2
एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणा धर्मभिक्षवः
अस्वेभ्यो देयम् एतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः
ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ
asvebhyo deyam etebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ
- 3
अन्यत्र दक्षिणा या तु देया भरतसत्तम
अन्येभ्यो हि बहिर्वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते
anyatra dakṣiṇā yā tu deyā bharatasattama
anyebhyo hi bahirvedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate
- 4
सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं प्रतिपादयेत्
ब्राह्मणाश्चैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः
sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet
brāhmaṇāścaiva yajñāśca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ
- 5
यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुम् अर्हति
yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātum arhati
- 6
यज्ञश्चेत्प्रतिविद्धः स्याद् अङ्गेनैकेन यज्वनः
ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि
yajñaścetpratividdhaḥ syād aṅgenaikena yajvanaḥ
brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani
- 7
यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुर् असोमपः
कुटुम्बात्तस्य तद्द्रव्यं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत्
yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakratur asomapaḥ
kuṭumbāttasya taddravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret
- 8
आहरेद्वेश्मतः किंचित्कामं शूद्रस्य द्रव्यतः
न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश्चिद् अस्ति परिग्रहः
āharedveśmataḥ kiṃcitkāmaṃ śūdrasya dravyataḥ
na hi veśmani śūdrasya kaścid asti parigrahaḥ
- 9
यो ऽनाहिताग्निः शतगुर् अयज्वा च सहस्रगुः
तयोर् अपि कुटुम्बाभ्याम् आहरेद् अविचारयन्
yo 'nāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ
tayor api kuṭumbābhyām āhared avicārayan
- 10
अदातृभ्यो हरेन्नित्यं व्याख्याप्य नृपतिः प्रभो
तथा ह्याचरतो धर्मो नृपतेः स्याद् अथाखिलः
adātṛbhyo harennityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho
tathā hyācarato dharmo nṛpateḥ syād athākhilaḥ
- 11
तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षड् अनश्नता
अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः
खलात्क्षेत्रात्तथागाराद्यतो वाप्युपपद्यते
tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍ anaśnatā
aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ
khalātkṣetrāttathāgārādyato vāpyupapadyate
- 12
आख्यातव्यं नृपस्यैतत्पृच्छतो ऽपृच्छतो ऽपि वा
न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित्
ākhyātavyaṃ nṛpasyaitatpṛcchato 'pṛcchato 'pi vā
na tasmai dhārayeddaṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit
- 13
क्षत्रियस्य हि बालिश्याद्ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा
श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिम् अस्य प्रकल्पयेत्
अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रम् इवौरसम्
kṣatriyasya hi bāliśyādbrāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā
śrutaśīle samājñāya vṛttim asya prakalpayet
athainaṃ parirakṣeta pitā putram ivaurasam
- 14
इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेद् अब्दपर्यये
अविकल्पः पुराधर्मो धर्मवादैस्तु केवलम्
iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye
avikalpaḥ purādharmo dharmavādaistu kevalam
- 15
विश्वैस्तु देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः
आपत्सु मरणाद्भीतैर्लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः
viśvaistu devaiḥ sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ
āpatsu maraṇādbhītairliṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ
- 16
प्रभुः प्रथमकल्पस्य यो ऽनुकल्पेन वर्तते
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम्
prabhuḥ prathamakalpasya yo 'nukalpena vartate
na sāṃparāyikaṃ tasya durmatervidyate phalam
- 17
न ब्राह्मणान्वेदयेत कश्चिद्राजनि मानवः
अवीर्यो वेदनाद्विद्यात्सुवीर्यो वीर्यवत्तरम्
na brāhmaṇānvedayeta kaścidrājani mānavaḥ
avīryo vedanādvidyātsuvīryo vīryavattaram
- 18
तस्माद्राज्ञा सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम्
मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते
तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुक्ताम् ईरयेद्गिरम्
tasmādrājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām
mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate
tasminnākuśalaṃ brūyānna śuktām īrayedgiram
- 19
क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरत्यापदम् आत्मनः
धनेन वैश्यः शूद्रश्च मन्त्रैर्होमैश्च वै द्विजः
kṣatriyo bāhuvīryeṇa taratyāpadam ātmanaḥ
dhanena vaiśyaḥ śūdraśca mantrairhomaiśca vai dvijaḥ
- 20
न वै कन्या न युवतिर्नामन्त्रो न च बालिशः
परिवेष्टाग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा
नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः स च यस्य तत्
na vai kanyā na yuvatirnāmantro na ca bāliśaḥ
pariveṣṭāgnihotrasya bhavennāsaṃskṛtastathā
narake nipatantyete juhvānāḥ sa ca yasya tat
- 21
प्राजापत्यम् अदत्त्वाश्वम् अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम्
अनाहिताग्निर् इति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः
prājāpatyam adattvāśvam agnyādheyasya dakṣiṇām
anāhitāgnir iti sa procyate dharmadarśibhiḥ
- 22
पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
अनाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्न यजेत कथंचन
puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ
anāptadakṣiṇairyajñairna yajeta kathaṃcana
- 23
प्रजाः पशूंश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः
इन्द्रियाणि यशः कीर्तिम् आयुश्चास्योपकृन्तति
prajāḥ paśūṃśca svargaṃ ca hanti yajño hyadakṣiṇaḥ
indriyāṇi yaśaḥ kīrtim āyuścāsyopakṛntati
- 24
उदक्या ह्यासते ये च ये च केचिद् अनग्नयः
कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः
udakyā hyāsate ye ca ye ca kecid anagnayaḥ
kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdradharmiṇaḥ
- 25
उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः
उषित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मेह गच्छति
udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ
uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmeha gacchati
- 26
अनार्यां शयने बिभ्रद् उझन्बिभ्रच्च यो द्विजाम्
अब्राह्मणो मन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः
तथा स शुध्यते राजञ्शृणु चात्र वचो मम
anāryāṃ śayane bibhrad ujhanbibhracca yo dvijām
abrāhmaṇo manyamānastṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhataḥ
tathā sa śudhyate rājañśṛṇu cātra vaco mama
- 27
यद् एकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः
स्थानासनाभ्यां विचरन्व्रती संस्त्रिभिर्वर्षैः शमयेद् आत्मपापम्
yad ekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ
sthānāsanābhyāṃ vicaranvratī saṃstribhirvarṣaiḥ śamayed ātmapāpam
- 28
न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले
न गुर्वर्थे नात्मनो जीवितार्थे पञ्चानृतान्याहुर् अपातकानि
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle
na gurvarthe nātmano jīvitārthe pañcānṛtānyāhur apātakāni
- 29
श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनाद् अपि समाचरेत्
सुवर्णम् अपि चामेध्याद् आददीतेति धारणा
śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnād api samācaret
suvarṇam api cāmedhyād ādadīteti dhāraṇā
- 30
स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषाद् अप्यमृतं पिबेत्
अदुष्टा हि स्त्रियो रत्नम् आप इत्येव धर्मतः
strīratnaṃ duṣkulāccāpi viṣād apyamṛtaṃ pibet
aduṣṭā hi striyo ratnam āpa ityeva dharmataḥ

