32 shlokas
- 1
मनुर् उवाच
यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह
अथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रम् इवार्पितम्
manur uvāca
yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha
atha taddrakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam
- 2
तद् एव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा
tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ
muktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā
- 3
तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु
तद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः
tadvadgoṣu manuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu
tadvatkīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ
- 4
येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम्
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलम् उपाश्नुते
yena yena śarīreṇa yadyatkarma karotyayam
tena tena śarīreṇa tattatphalam upāśnute
- 5
यथा ह्येकरसा भूमिर् ओषध्यात्मानुसारिणी
तथा कर्मानुगा बुद्धिर् अन्तरात्मानुदर्शिनी
yathā hyekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī
tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī
- 6
ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता
अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्
jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā
abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam
- 7
फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम्
phalaṃ karmātmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathā
jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam
- 8
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा
क्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्
jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā
kṣayānte tatphalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam
- 9
महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः
mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ
abudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthā guṇabuddhayaḥ
- 10
पृथिवीरूपतो रूपम् अपाम् इह महत्तरम्
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान्
pṛthivīrūpato rūpam apām iha mahattaram
adbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān
- 11
पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः
pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥ
manaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ
- 12
कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वम् इदं जगत्
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते
kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvam idaṃ jagat
nādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate
- 13
अनादित्वाद् अमध्यत्वाद् अनन्तत्वाच्च सो ऽव्ययः
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवद् उच्यते
anāditvād amadhyatvād anantatvācca so 'vyayaḥ
atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavad ucyate
- 14
तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम्
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षम् आश्रिताः
tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ smṛtam
tadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣam āśritāḥ
- 15
गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम्
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते
guṇaistvetaiḥ prakāśante nirguṇatvāttataḥ param
nivṛttilakṣaṇo dharmastathānantyāya kalpate
- 16
ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः
ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ
jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ
- 17
न चैवम् इष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम्
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्
na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam
na yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat
- 18
ऋचाम् आदिस्तथा साम्नां यजुषाम् आदिर् उच्यते
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः
ṛcām ādistathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate
antaścādimatāṃ dṛṣṭo na cādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ
- 19
अनादित्वाद् अनन्तत्वात्तद् अनन्तम् अथाव्ययम्
अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम्
anāditvād anantatvāttad anantam athāvyayam
avyayatvācca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāttataḥ param
- 20
अदृष्टतो ऽनुपायाच्च अप्यभिसंधेश्च कर्मणः
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम्
adṛṣṭato 'nupāyācca apyabhisaṃdheśca karmaṇaḥ
na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparam
- 21
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात्
मनसा चान्यद् आकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca darśanāt
manasā cānyad ākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate
- 22
गुणान्यद् इह पश्यन्ति तद् इच्छन्त्यपरे जनाः
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः
guṇānyad iha paśyanti tad icchantyapare janāḥ
paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ
- 23
गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणान् इमान्
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैर् अवयवैः सह
guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇān imān
anumānāddhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha
- 24
सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्
sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ
mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam
- 25
ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः
मनसा चेन्द्रियग्रामम् अनन्तं प्रतिपद्यते
jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ
manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate
- 26
बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्धस्तथा निराशीर्गुणताम् उपैति
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना हुताशनं वायुर् इवेन्धनस्थम्
buddhiprahīṇo manasāsamṛddhastathā nirāśīrguṇatām upaiti
paraṃ tyajantīha vilobhyamānā hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham
- 27
गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम्
अनेनैव विधिना सम्प्रवृत्तो गुणादाने ब्रह्मशरीरम् एति
guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām
anenaiva vidhinā sampravṛtto guṇādāne brahmaśarīram eti
- 28
अव्यक्तात्मा पुरुषो ऽव्यक्तकर्मा सो ऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले
तैर् एवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानैर्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः
avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā so 'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāle
tair evāyaṃ cendriyairvardhamānairglāyadbhirvā vartate karmarūpaḥ
- 29
सर्वैर् अयं चेन्द्रियैः सम्प्रयुक्तो देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात्
नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह हीनस्तेन परमेणाव्ययेन
sarvair ayaṃ cendriyaiḥ samprayukto dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt
nāsāmarthyādgacchati karmaṇeha hīnastena parameṇāvyayena
- 30
पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तम् अस्या ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि
परं नयन्तीह विलोभ्यमानं यथा प्लवं वायुर् इवार्णवस्थम्
pṛthvyā naraḥ paśyati nāntam asyā hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhi
paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham

