37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यद् इदं घोरम् उद्दिष्टम् अश्रद्धेयम् इवानृतम्
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा याम् अहं परिवर्जये
yudhiṣṭhira uvāca
yad idaṃ ghoram uddiṣṭam aśraddheyam ivānṛtam
asti sviddasyumaryādā yām ahaṃ parivarjaye
- 2
संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन्
saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ
udyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan
- 3
भीष्म उवाच
नैतच्छुद्धागमाद् एव तव धर्मानुशासनम्
प्रज्ञासमवतारो ऽयं कविभिः संभृतं मधु
bhīṣma uvāca
naitacchuddhāgamād eva tava dharmānuśāsanam
prajñāsamavatāro 'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu
- 4
बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः
नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा सम्प्रवर्तते
bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥ
naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā sampravartate
- 5
बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्मम् आचरतां सदा
जयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः
buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmam ācaratāṃ sadā
jayo bhavati kauravya tadā tadviddhi me vacaḥ
- 6
बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः
buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ
- 7
नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयते
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्ताद् अनुदाहृता
naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate
durbalasya kutaḥ prajñā purastād anudāhṛtā
- 8
अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुम् अर्हति
बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्ताद् एव भारत
advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptum arhati
buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastād eva bhārata
- 9
पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इव
जनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा
pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tvāpagā iva
janastūccāritaṃ dharmaṃ vijānātyanyathānyathā
- 10
सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनो ऽपरे
तद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानम् आददते सताम्
samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñānino 'pare
tadvai yathātathaṃ buddhvā jñānam ādadate satām
- 11
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः
वैषम्यम् अर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते
parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ
vaiṣamyam arthavidyānāṃ nairarthyātkhyāpayanti te
- 12
आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततः
ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः
ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥ
te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ
- 13
अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्
सदा ह्य् अशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः
apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham
sadā hy aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ
- 14
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः
विज्ञानम् अथ विद्यानां न सम्यग् इति वर्तते
parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ
vijñānam atha vidyānāṃ na samyag iti vartate
- 15
निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति ये
वागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इव
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसान् इव भारत
nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye
vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva
tānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasān iva bhārata
- 16
व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यते
न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम्
vyājena kṛtsno vidito dharmaste parihāsyate
na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam
- 17
इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्
न त्वेव वचनं किंचिद् अनिमित्ताद् इहोच्यते
iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam
na tveva vacanaṃ kiṃcid animittād ihocyate
- 18
स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरे
लोकयात्राम् इहैके तु धर्मम् आहुर्मनीषिणः
svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare
lokayātrām ihaike tu dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
- 19
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयम् ऊहेन्न पण्डितः
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहाद् अविज्ञानाच्च भारत
samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayam ūhenna paṇḍitaḥ
amarṣācchāstrasaṃmohād avijñānācca bhārata
- 20
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्
आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते
śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanam
āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate
- 21
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते
अनपाहतम् एवेदं नेदं शास्त्रम् अपार्थकम्
ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyate
anapāhatam evedaṃ nedaṃ śāstram apārthakam
- 22
दैतेयान् उशनाः प्राह संशयच्छेदने पुरा
ज्ञानम् अव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्
daiteyān uśanāḥ prāha saṃśayacchedane purā
jñānam avyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat
- 23
तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुम् अर्हसि
अतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यम् उपाश्नुयात्
tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitum arhasi
atathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyam upāśnuyāt
- 24
उग्रायैव हि सृष्टो ऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसे
अङ्गेमाम् अन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम्
यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते
ugrāyaiva hi sṛṣṭo 'si karmaṇe na tvavekṣase
aṅgemām anvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitum
yayā pramucyate tvanyo yadarthaṃ ca pramodate
- 25
अजो ऽश्वः क्षत्रम् इत्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम्
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति
ajo 'śvaḥ kṣatram ityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam
tasmānnatīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kācitprasidhyati
- 26
यस्त्व् अवध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः
एषैव खलु मर्यादा याम् अयं परिवर्जयेत्
yastv avadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ
eṣaiva khalu maryādā yām ayaṃ parivarjayet
- 27
तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेद् उत
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव
tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayed uta
anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva
- 28
यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलाद् इव
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः
yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalād iva
viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ
- 29
कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन्
kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitān
praśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan
- 30
विहीनजम् अकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपः
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम्
vihīnajam akarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ
ubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam

