24 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम्
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram
tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
- 2
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम्
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana
dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam
- 3
अनुतिष्ठस्व वै राजन्पितृपैतामहं पदम्
ब्राह्मणेषु च यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः
anutiṣṭhasva vai rājanpitṛpaitāmahaṃ padam
brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ
- 4
तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता
tatpramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha
tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā
- 5
तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः
tathā yaḥ pratihantyasya śāsanaṃ viṣaye naraḥ
sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ
- 6
प्रमाणम् अप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वापि कश्चन
पापान्सर्वैर् उपायैस्तान्नियच्छेद्घातयेत वा
pramāṇam apramāṇaṃ yaḥ kuryānmohavaśaṃ gataḥ
bhṛtyo vā yadi vā putrastapasvī vāpi kaścana
pāpānsarvair upāyaistānniyacchedghātayeta vā
- 7
अतो ऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्बिषम्
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा
ato 'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam
dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣetsa dharmahā
- 8
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किं नु शोचसि पाण्डव
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः
te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ
svadharme vartamānastvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava
rājā hi hanyāddadyācca prajā rakṣecca dharmataḥ
- 9
युधिष्ठिर उवाच
न ते ऽभिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मभृतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
na te 'bhiśaṅke vacanaṃ yadbravīṣi tapodhana
aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara
- 10
मया ह्य् अवध्या बहवो घातिता राज्यकारणात्
तान्यकार्याणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च तपन्ति च
mayā hy avadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt
tānyakāryāṇi me brahmandahanti ca tapanti ca
- 11
व्यास उवाच
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वापि भारत
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्
vyāsa uvāca
īśvaro vā bhavetkartā puruṣo vāpi bhārata
haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam
- 12
ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्वसाधु च पार्थिव
कुर्वन्ति पुरुषाः कर्म फलम् ईश्वरगामि तत्
īśvareṇa niyuktā hi sādhvasādhu ca pārthiva
kurvanti puruṣāḥ karma phalam īśvaragāmi tat
- 13
यथा हि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने
छेत्तुर् एव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन
yathā hi puruṣaśchindyādvṛkṣaṃ paraśunā vane
chettur eva bhavetpāpaṃ paraśorna kathaṃcana
- 14
अथवा तद् उपादानात्प्राप्नुयुः कर्मणः फलम्
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते
athavā tad upādānātprāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate
- 15
न चैतद् इष्टं कौन्तेय यद् अन्येन फलं कृतम्
प्राप्नुयाद् इति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय
na caitad iṣṭaṃ kaunteya yad anyena phalaṃ kṛtam
prāpnuyād iti tasmācca īśvare tanniveśaya
- 16
अथवा पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः
न परं विद्यते तस्माद् एवम् अन्यच्छुभं कुरु
athavā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ
na paraṃ vidyate tasmād evam anyacchubhaṃ kuru
- 17
न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टात्प्रतिनिवर्तते
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते
na hi kaścitkvacidrājandiṣṭātpratinivartate
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate
- 18
यदि वा मन्यसे राजन्हठे लोकं प्रतिष्ठितम्
एवम् अप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति
yadi vā manyase rājanhaṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam
evam apyaśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati
- 19
अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या शुभपापयोः
अभिपन्नतमं लोके राज्ञाम् उद्यतदण्डनम्
athābhipattirlokasya kartavyā śubhapāpayoḥ
abhipannatamaṃ loke rājñām udyatadaṇḍanam
- 20
अथापि लोके कर्माणि समावर्तन्त भारत
शुभाशुभफलं चेमे प्राप्नुवन्तीति मे मतिः
athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata
śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ
- 21
एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम्
त्यज तद्राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथाः
evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇastatphalaṃ dhruvam
tyaja tadrājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ
- 22
स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादे ऽपि भारत
एवम् आत्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः
svadharme vartamānasya sāpavāde 'pi bhārata
evam ātmaparityāgastava rājanna śobhanaḥ
- 23
विहितानीह कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मिणाम्
शरीरवांस्तानि कुर्याद् अशरीरः पराभवेत्
vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām
śarīravāṃstāni kuryād aśarīraḥ parābhavet
- 24
तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं चरिष्यसि
प्रायश्चित्तम् अकृत्वा तु प्रेत्य तप्तासि भारत
tadrājañjīvamānastvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi
prāyaścittam akṛtvā tu pretya taptāsi bhārata

