20 shlokas
- 1
शुक उवाच
यद् इदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा
śuka uvāca
yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca
kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā
- 2
एतद्वै श्रोतुम् इच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
एतत्त्वन्योन्यवैरूप्ये वर्तते प्रतिकूलतः
etadvai śrotum icchāmi tadbhavānprabravītu me
etattvanyonyavairūpye vartate pratikūlataḥ
- 3
भीष्म उवाच
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम्
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ
bhīṣma uvāca
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam
karmavidyāmayāvetau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau
- 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा
शृणुष्वैकमनाः पुत्र गह्वरं ह्येतद् अन्तरम्
yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā
śṛṇuṣvaikamanāḥ putra gahvaraṃ hyetad antaram
- 5
अस्ति धर्म इति प्रोक्तं नास्तीत्यत्रैव यो वदेत्
तस्य पक्षस्य सदृशम् इदं मम भवेद् अथ
asti dharma iti proktaṃ nāstītyatraiva yo vadet
tasya pakṣasya sadṛśam idaṃ mama bhaved atha
- 6
द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च सुभाषितः
dvāvimāvatha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca subhāṣitaḥ
- 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः
karmaṇā badhyate janturvidyayā tu pramucyate
tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ
- 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः
विद्यया जायते नित्यम् अव्ययो ह्यव्ययात्मकः
karmaṇā jāyate pretya mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ
vidyayā jāyate nityam avyayo hyavyayātmakaḥ
- 9
कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितरा नराः
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते
karma tveke praśaṃsanti svalpabuddhitarā narāḥ
tena te dehajālāni ramayanta upāsate
- 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव
ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva
- 11
कर्मणः फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ
विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति
karmaṇaḥ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau
vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati
- 12
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते
yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate
na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate
- 13
यत्र तद्ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अजरं ध्रुवम्
अव्याहतम् अनायासम् अमृतं चावियोगि च
yatra tadbrahma paramam avyaktam ajaraṃ dhruvam
avyāhatam anāyāsam amṛtaṃ cāviyogi ca
- 14
द्वंद्वैर्यत्र न बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः
dvaṃdvairyatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā
samāḥ sarvatra maitrāśca sarvabhūtahite ratāḥ
- 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयो ऽपरः
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम्
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣastāta karmamayo 'paraḥ
viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam
- 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते
नवजं शशिनं दृष्ट्वा वक्रं तन्तुम् इवाम्बरे
tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate
navajaṃ śaśinaṃ dṛṣṭvā vakraṃ tantum ivāmbare
- 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः
मूर्तिमान् इति तं विद्धि तात कर्मगुणात्मकम्
ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ
mūrtimān iti taṃ viddhi tāta karmaguṇātmakam
- 18
देवो यः संश्रितस्तस्मिन्न् अब्बिन्दुर् इव पुष्करे
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं त्यागजितात्मकम्
devo yaḥ saṃśritastasminn abbindur iva puṣkare
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyānnityaṃ tyāgajitātmakam
- 19
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणान् इमान्
जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān
jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ
- 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta

