44 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः
bhīṣma uvāca
atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ
dīrghakāloṣito rājaṃstatra citratanūruhaḥ
- 2
तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत
tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata
prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata
- 3
वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया
किं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते
vātavarṣaṃ mahaccāsīnna cāgacchati me priyā
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate
- 4
अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने
तया विरहितं हीदं शून्यम् अद्य गृहं मम
api svasti bhavettasyāḥ priyāyā mama kānane
tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyam adya gṛhaṃ mama
- 5
यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे
yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā
adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me
- 6
पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी
patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī
sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī
- 7
अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता
यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि
anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā
yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi
- 8
भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते
असहायस्य लोके ऽस्मिंल्लोकयात्रासहायिनी
bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate
asahāyasya loke 'smiṃllokayātrāsahāyinī
- 9
तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च
नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्
tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca
nāsti bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam
- 10
नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः
nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti bhāryāsamā gatiḥ
nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ
- 11
एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै
गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम्
evaṃ vilapatastasya dvijasyārtasya tatra vai
gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm
- 12
न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यति
अग्निसाक्षिकम् अप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः
na sā strītyabhibhāṣā syādyasyā bhartā na tuṣyati
agnisākṣikam apyetadbhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ
- 13
इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा
कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनम् अब्रवीत्
iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā
kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt
- 14
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथा
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः
hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tattathā
śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ
- 15
एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजाम् अस्मै प्रयोजय
eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ
śītārtaśca kṣudhārtaśca pūjām asmai prayojaya
- 16
यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम्
yo hi kaściddvijaṃ hanyādgāṃ vā lokasya mātaram
śaraṇāgataṃ ca yo hanyāttulyaṃ teṣāṃ ca pātakam
- 17
यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः
सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम्
yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ
sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum
- 18
यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते
स प्रेत्य लभते लोकान् अक्षयान् इति शुश्रुम
yastu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hyanuvartate
sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma
- 19
स त्वं संतानवान् अद्य पुत्रवान् अपि च द्विज
तत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै
पूजाम् अस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा
sa tvaṃ saṃtānavān adya putravān api ca dvija
tatsvadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai
pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā
- 20
इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी
अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत
iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī
atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata
- 21
स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम्
हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः
sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam
harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ
- 22
तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा
पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम्
taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā
pūjayāmāsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam
- 23
उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम्
संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान्
uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇyaham
saṃtāpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān
- 24
तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किम् इच्छसि
प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः
tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kim icchasi
praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ
- 25
शरणागतस्य कर्तव्यम् आतिथ्यम् इह यत्नतः
पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः
śaraṇāgatasya kartavyam ātithyam iha yatnataḥ
pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ
- 26
पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी
तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः
pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramī
tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ
- 27
तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि
तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः
tadbrūhi tvaṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasi
tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ
- 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धको ऽब्रवीत्
बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako 'bravīt
bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām
- 29
एवम् उक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले
यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ
evam uktastataḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtale
yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau
- 30
स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निम् अथागमत्
ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सो ऽभ्यदीदिपत्
sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnim athāgamat
tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so 'bhyadīdipat

