23 shlokas
- 1
मनुर् उवाच
अक्षरात्खं ततो वायुर्वायोर्ज्योतिस्ततो जलम्
जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत्
manur uvāca
akṣarātkhaṃ tato vāyurvāyorjyotistato jalam
jalātprasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat
- 2
इमे शरीरैर्जलम् एव गत्वा जलाच्च तेजः पवनो ऽन्तरिक्षम्
खाद्वै निवर्तन्ति नभाविनस्ते ये भाविनस्ते परम् आप्नुवन्ति
ime śarīrairjalam eva gatvā jalācca tejaḥ pavano 'ntarikṣam
khādvai nivartanti nabhāvinaste ye bhāvinaste param āpnuvanti
- 3
नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्तन्न रूपवत्तत्परमस्वभावम्
noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam
na śabdavannāpi ca gandhavattanna rūpavattatparamasvabhāvam
- 4
स्पर्शं तनुर्वेद रसं तु जिह्वा घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्
रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं यद्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः
sparśaṃ tanurveda rasaṃ tu jihvā ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdān
rūpāṇi cakṣurna ca tatparaṃ yadgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ
- 5
निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यो घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षुस्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम्
nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdāt
sparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣustataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam
- 6
यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च यस्मिंश्च ताम् आरभते प्रवृत्तिम्
यस्मिंश्च यद्येन च यश्च कर्ता तत्कारणं तं समुपायम् आहुः
yato gṛhītvā hi karoti yacca yasmiṃśca tām ārabhate pravṛttim
yasmiṃśca yadyena ca yaśca kartā tatkāraṇaṃ taṃ samupāyam āhuḥ
- 7
यच्चाभिभूः साधकं व्यापकं च यन्मन्त्रवच्छंस्यते चैव लोके
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी तत्कारणं कार्यम् अतो यद् अन्यत्
yaccābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca yanmantravacchaṃsyate caiva loke
yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī tatkāraṇaṃ kāryam ato yad anyat
- 8
यथा च कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः शुभाशुभं प्राप्नुते ऽथाविरोधात्
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु स्वकर्मजैर्ज्ञानम् इदं निबद्धम्
yathā ca kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ śubhāśubhaṃ prāpnute 'thāvirodhāt
evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu svakarmajairjñānam idaṃ nibaddham
- 9
यथा प्रदीपः पुरतः प्रदीप्तः प्रकाशम् अन्यस्य करोति दीप्यन्
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव
yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ prakāśam anyasya karoti dīpyan
tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā jñānapradīptāḥ paravanta eva
- 10
यथा हि राज्ञो बहवो ह्यमात्याः पृथक्प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः
yathā hi rājño bahavo hyamātyāḥ pṛthakpramāṇaṃ pravadanti yuktāḥ
tadvaccharīreṣu bhavanti pañca jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ
- 11
यथार्चिषो ऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयो ऽर्कस्य नदीषु चापः
गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमानास्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु
yathārciṣo 'gneḥ pavanasya vegā marīcayo 'rkasya nadīṣu cāpaḥ
gacchanti cāyānti ca tanyamānāstadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu
- 12
यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यद् अन्यत्
yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhe
tadvaccharīrodarapāṇipādaṃ chittvā na paśyanti tato yad anyat
- 13
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्
तद्वत्सुबुद्धिः समम् इन्द्रियत्वाद्बुधः परं पश्यति स्वं स्वभावम्
tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāt
tadvatsubuddhiḥ samam indriyatvādbudhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam
- 14
यथात्मनो ऽङ्गं पतितं पृथिव्यां स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनो ऽन्यत्
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धिर्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गम् अन्यत्
yathātmano 'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano 'nyat
śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhirliṅgāttathā gacchati liṅgam anyat
- 15
उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातैर्न युज्यते ऽसौ परमः शरीरी
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गम् अन्यद्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसंधियोगात्
utpattivṛddhikṣayasaṃnipātairna yujyate 'sau paramaḥ śarīrī
anena liṅgena tu liṅgam anyadgacchatyadṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt
- 16
न चक्षुषा पश्यति रूपम् आत्मनो न चापि संस्पर्शम् उपैति किंचित्
न चापि तैः साधयते ऽथ कार्यं ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान्
na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano na cāpi saṃsparśam upaiti kiṃcit
na cāpi taiḥ sādhayate 'tha kāryaṃ te taṃ na paśyanti sa paśyate tān
- 17
यथा प्रदीपे ज्वलतो ऽनलस्य संतापजं रूपम् उपैति किंचित्
न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद्दृश्यते रूपम् अस्य
yathā pradīpe jvalato 'nalasya saṃtāpajaṃ rūpam upaiti kiṃcit
na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti tathaiva taddṛśyate rūpam asya
- 18
यथा मनुष्यः परिमुच्य कायम् अदृश्यम् अन्यद्विशते शरीरम्
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम्
yathā manuṣyaḥ parimucya kāyam adṛśyam anyadviśate śarīram
visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam
- 19
खं वायुम् अग्निं सलिलं तथोर्वीं समन्ततो ऽभ्याविशते शरीरी
नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः श्रोत्रादयः पञ्च गुणाञ्श्रयन्ते
khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ tathorvīṃ samantato 'bhyāviśate śarīrī
nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇāñśrayante
- 20
श्रोत्रं खतो घ्राणम् अथो पृथिव्यास्तेजोमयं रूपम् अथो विपाकः
जलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्च वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च
śrotraṃ khato ghrāṇam atho pṛthivyāstejomayaṃ rūpam atho vipākaḥ
jalāśrayaḥ sveda ukto rasaśca vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca
- 21
महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियेषु
सर्वाणि चैतानि मनोऽनुगानि बुद्धिं मनो ऽन्वेति मनः स्वभावम्
mahatsu bhūteṣu vasanti pañca pañcendriyārthāśca tathendriyeṣu
sarvāṇi caitāni mano'nugāni buddhiṃ mano 'nveti manaḥ svabhāvam
- 22
शुभाशुभं कर्म कृतं यद् अस्य तद् एव प्रत्याददते स्वदेहे
मनो ऽनुवर्तन्ति परावराणि जलौकसः स्रोत इवानुकूलम्
śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yad asya tad eva pratyādadate svadehe
mano 'nuvartanti parāvarāṇi jalaukasaḥ srota ivānukūlam
- 23
चलं यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्मं महद्रूपम् इवाभिपाति
स्वरूपम् आलोचयते च रूपं परं तथा बुद्धिपथं परैति
calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti sūkṣmaṃ mahadrūpam ivābhipāti
svarūpam ālocayate ca rūpaṃ paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti

