37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अतिक्रामति काले ऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
atikrāmati kāle 'sminsarvabhūtakṣayāvahe
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
पितुः पुत्रेण संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 3
द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः
dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vai
babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ
- 4
सो ऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम्
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः
so 'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam
mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ
- 5
धीरः किं स्वित्तात कुर्यात्प्रजानन्क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्
पितस्तद् आचक्ष्व यथार्थयोगं ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्
dhīraḥ kiṃ svittāta kuryātprajānankṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām
pitastad ācakṣva yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam
- 6
पितोवाच
वेदान् अधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र पुत्रान् इच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम्
अग्नीन् आधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्
pitovāca
vedān adhītya brahmacaryeṇa putra putrān icchetpāvanārthaṃ pitṝṇām
agnīn ādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet
- 7
पुत्र उवाच
एवम् अभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे
putra uvāca
evam abhyāhate loke samantātparivārite
amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase
- 8
पितोवाच
कथम् अभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः
अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम्
pitovāca
katham abhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ
amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām
- 9
पुत्र उवाच
मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे
putra uvāca
mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ
ahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase
- 10
यदाहम् एतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह
सो ऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनापिहितश्चरन्
yadāham etajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha
so 'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaścaran
- 11
रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् आयुर् अल्पतरं यदा
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा
तद् एव वन्ध्यं दिवसम् इति विद्याद्विचक्षणः
rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ yadā
gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā
tad eva vandhyaṃ divasam iti vidyādvicakṣaṇaḥ
- 12
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युर् अभ्येति मानवम्
शष्पाणीव विचिन्वन्तम् अन्यत्रगतमानसम्
वृकीवोरणम् आसाद्य मृत्युर् आदाय गच्छति
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyur abhyeti mānavam
śaṣpāṇīva vicinvantam anyatragatamānasam
vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati
- 13
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालो ऽत्यगाद् अयम्
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै सम्प्रकर्षति
adyaiva kuru yacchreyo mā tvā kālo 'tyagād ayam
akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai samprakarṣati
- 14
श्वःकार्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते
śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam
ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate
- 15
युवैव धर्मशीलः स्याद् अनिमित्तं हि जीवितम्
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिर् इह प्रेत्य च वै सुखम्
yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam
kṛte dharme bhavetkīrtir iha pretya ca vai sukham
- 16
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थम् उद्यतः
कृत्वा कार्यम् अकार्यं वा पुष्टिम् एषां प्रयच्छति
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ
kṛtvā kāryam akāryaṃ vā puṣṭim eṣāṃ prayacchati
- 17
तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम्
सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युर् आदाय गच्छति
taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram
suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyur ādāya gacchati
- 18
संचिन्वानकम् एवैकं कामानाम् अवितृप्तकम्
व्याघ्रः पशुम् इवादाय मृत्युर् आदाय गच्छति
saṃcinvānakam evaikaṃ kāmānām avitṛptakam
vyāghraḥ paśum ivādāya mṛtyur ādāya gacchati
- 19
इदं कृतम् इदं कार्यम् इदम् अन्यत्कृताकृतम्
एवम् ईहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे
idaṃ kṛtam idaṃ kāryam idam anyatkṛtākṛtam
evam īhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe
- 20
कृतानां फलम् अप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम्
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युर् आदाय गच्छति
kṛtānāṃ phalam aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyur ādāya gacchati
- 21
मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम्
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि
mṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇam
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi
- 22
जातम् एवान्तको ऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम्
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः
jātam evāntako 'ntāya jarā cānveti dehinam
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ
- 23
मृत्योर्वा गृहम् एवैतद्या ग्रामे वसतो रतिः
देवानाम् एष वै गोष्ठो यद् अरण्यम् इति श्रुतिः
mṛtyorvā gṛham evaitadyā grāme vasato ratiḥ
devānām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ
- 24
निबन्धनी रज्जुर् एषा या ग्रामे वसतो रतिः
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः
nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ
chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ
- 25
न हिंसयति यः प्राणान्मनोवाक्कायहेतुभिः
जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर्न स बध्यते
na hiṃsayati yaḥ prāṇānmanovākkāyahetubhiḥ
jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhirna sa badhyate
- 26
न मृत्युसेनाम् आयान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते
ऋते सत्यम् असंत्याज्यं सत्ये ह्यमृतम् आश्रितम्
na mṛtyusenām āyāntīṃ jātu kaścitprabādhate
ṛte satyam asaṃtyājyaṃ satye hyamṛtam āśritam
- 27
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः
सत्यारामः समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत्
tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ
satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet
- 28
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम्
मृत्युम् आपद्यते मोहात्सत्येनापद्यते ऽमृतम्
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam
mṛtyum āpadyate mohātsatyenāpadyate 'mṛtam
- 29
सो ऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत्
so 'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ
samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamartyavat
- 30
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः
वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने
śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ
vāṅmanaḥkarmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane

