28 shlokas
- 1
भीम उवाच
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः
अनुवाकहताबुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी
bhīma uvāca
śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ
anuvākahatābuddhirnaiṣā tattvārthadarśinī
- 2
आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः
विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ
ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ
vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha
- 3
क्षमानुकम्पा कारुण्यम् आनृशंस्यं न विद्यते
क्षात्रम् आचरतो मार्गम् अपि बन्धोस्त्वदन्तरे
kṣamānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ na vidyate
kṣātram ācarato mārgam api bandhostvadantare
- 4
यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयम् ईदृशीम्
शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन
yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayam īdṛśīm
śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana
- 5
भैक्ष्यम् एवाचरिष्याम शरीरस्य आ विमोक्षणात्
न चेदं दारुणं युद्धम् अभविष्यन्महीक्षिताम्
bhaikṣyam evācariṣyāma śarīrasya ā vimokṣaṇāt
na cedaṃ dāruṇaṃ yuddham abhaviṣyanmahīkṣitām
- 6
प्राणस्यान्नम् इदं सर्वम् इति वै कवयो विदुः
स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम्
prāṇasyānnam idaṃ sarvam iti vai kavayo viduḥ
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam
- 7
आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः
हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः
ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥ
hantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ
- 8
ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः
तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीम् इमाम्
te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ
tānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīm imām
- 9
यथा हि पुरुषः खात्वा कूपम् अप्राप्य चोदकम्
पङ्कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम्
yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpam aprāpya codakam
paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nastathopamam
- 10
यथारुह्य महावृक्षम् अपहृत्य ततो मधु
अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम्
yathāruhya mahāvṛkṣam apahṛtya tato madhu
aprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam
- 11
यथा महान्तम् अध्वानम् आशया पुरुषः पतन्
स निराशो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम्
yathā mahāntam adhvānam āśayā puruṣaḥ patan
sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nastathopamam
- 12
यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम
आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथाविधम्
yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurusattama
ātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathāvidham
- 13
यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया
कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथाविधम्
yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā
kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathāvidham
- 14
वयम् एवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः
त्वां राजन्न् अनुगच्छामो ज्येष्ठो ऽयम् इति भारत
vayam evātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ
tvāṃ rājann anugacchāmo jyeṣṭho 'yam iti bhārata
- 15
वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः
क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा
vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ
klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā
- 16
अगतीन्कागतीन् अस्मान्नष्टार्थान् अर्थसिद्धये
कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यन्ति यादृशम्
agatīnkāgatīn asmānnaṣṭārthān arthasiddhaye
kathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyanti yādṛśam
- 17
आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते
जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन च
āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate
jarayābhiparītena śatrubhirvyaṃsitena ca
- 18
तस्माद् इह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते
धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः
tasmād iha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣate
dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ
- 19
कथं तस्मात्समुत्पन्नस्तन्निष्ठस्तदुपाश्रयः
तद् एव निन्दन्न् आसीत श्रद्धा वान्यत्र गृह्यते
kathaṃ tasmātsamutpannastanniṣṭhastadupāśrayaḥ
tad eva nindann āsīta śraddhā vānyatra gṛhyate
- 20
श्रिया विहीनैर् अधनैर्नास्तिकैः सम्प्रवर्तितम्
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासम् इवानृतम्
śriyā vihīnair adhanairnāstikaiḥ sampravartitam
vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam
- 21
शक्यं तु मौण्ड्यम् आस्थाय बिभ्रतात्मानम् आत्मना
धर्मच्छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम्
śakyaṃ tu mauṇḍyam āsthāya bibhratātmānam ātmanā
dharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum
- 22
शक्यं पुनर् अरण्येषु सुखम् एकेन जीवितुम्
अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीन् अतिथीन्पितॄन्
śakyaṃ punar araṇyeṣu sukham ekena jīvitum
abibhratā putrapautrāndevarṣīn atithīnpitṝn
- 23
नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः
अथैतेन प्रकारेण पुण्यम् आहुर्न ताञ्जनाः
neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ
athaitena prakāreṇa puṇyam āhurna tāñjanāḥ
- 24
यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन्कश्चिद् अवाप्नुयात्
पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिम् अवाप्नुयुः
yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājankaścid avāpnuyāt
parvatāśca drumāścaiva kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ
- 25
एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः
अपरिग्रहवन्तश्च सततं चात्मचारिणः
ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ
aparigrahavantaśca satataṃ cātmacāriṇaḥ
- 26
अथ चेद् आत्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिम् अश्नुते
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर् अकर्मणः
atha ced ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhim aśnute
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ
- 27
औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिम् आप्नुयुः
येषाम् आत्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते
audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhim āpnuyuḥ
yeṣām ātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate
- 28
अवेक्षस्व यथा स्वैः स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत्
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर् अकर्मणः
avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagat
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ

