31 shlokas
- 1
व्यास उवाच
त्रयीविद्याम् अवेक्षेत वेदेषूक्ताम् अथाङ्गतः
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषो ऽथर्वणस्तथा
vyāsa uvāca
trayīvidyām avekṣeta vedeṣūktām athāṅgataḥ
ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo 'tharvaṇastathā
- 2
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये
सत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ
vedavādeṣu kuśalā hyadhyātmakuśalāśca ye
sattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau
- 3
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवद् आचरेत्
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः
evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret
asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ
- 4
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सत्यसंगरः
sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ
svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ
- 5
तिष्ठत्येतेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च
tiṣṭhatyeteṣu gṛhavānṣaṭsu karmasu sa dvijaḥ
pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca
- 6
धृतिमान् अप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविद् आत्मवान्
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति
dhṛtimān apramattaśca dānto dharmavid ātmavān
vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati
- 7
दानम् अध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीर् आर्जवं दमः
एतैर्वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
dānam adhyayanaṃ yajñastapo hrīr ārjavaṃ damaḥ
etairvardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati
- 8
धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam
- 9
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च
वर्जयेद्रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम्
agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca
varjayedruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām
- 10
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिध्यति
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate
jñānāgamena karmāṇi kurvankarmasu sidhyati
- 11
पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम्
मन्युपङ्काम् अनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान्
pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām
manyupaṅkām anādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān
- 12
काममन्यूद्धतं यत्स्यान्नित्यम् अत्यन्तमोहितम्
महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना
स्वभावस्रोतसा वृत्तम् उह्यते सततं जगत्
kāmamanyūddhataṃ yatsyānnityam atyantamohitam
mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā
svabhāvasrotasā vṛttam uhyate satataṃ jagat
- 13
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च
kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam
māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca
- 14
निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च
nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca
kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca
- 15
धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च
ऋतसोपानतीरेण विहिंसातरुवाहिना
dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca
ṛtasopānatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā
- 16
युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम्
yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca
dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam
- 17
एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः
प्लवैर् अप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः
etatprajñāmayairdhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ
plavair aplavavanto hi kiṃ kariṣyantyacetasaḥ
- 18
उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति
upapannaṃ hi yatprājño nistarennetaro janaḥ
dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati
- 19
संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तो ऽल्पचेतनः
अप्राज्ञो न तरत्येव यो ह्यास्ते न स गच्छति
saṃśayātmā sa kāmātmā calacitto 'lpacetanaḥ
aprājño na taratyeva yo hyāste na sa gacchati
- 20
अप्लवो हि महादोषम् उह्यमानो ऽधिगच्छति
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानम् अप्यस्य न प्लवः
aplavo hi mahādoṣam uhyamāno 'dhigacchati
kāmagrāhagṛhītasya jñānam apyasya na plavaḥ
- 21
तस्माद् उन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः
एतद् उन्मज्जनं तस्य यद् अयं ब्राह्मणो भवेत्
tasmād unmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ
etad unmajjanaṃ tasya yad ayaṃ brāhmaṇo bhavet
- 22
त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्
तस्माद् उन्मज्जनस्तिष्ठेन्निस्तरेत्प्रज्ञया यथा
tryavadāte kule jātastrisaṃdehastrikarmakṛt
tasmād unmajjanastiṣṭhennistaretprajñayā yathā
- 23
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिर् इह लोके परत्र च
saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ
prājñasyānantarā siddhir iha loke paratra ca
- 24
वर्तते तेषु गृहवान् अक्रुध्यन्न् अनसूयकः
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च
vartate teṣu gṛhavān akrudhyann anasūyakaḥ
pañcabhiḥ satataṃ yajñairvighasāśī yajeta ca
- 25
सतां वृत्तेन वर्तेत क्रियाः शिष्टवद् आचरेत्
असंरोधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेद् अगर्हिताम्
satāṃ vṛttena varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret
asaṃrodhena dharmasya vṛttiṃ lipsed agarhitām
- 26
श्रुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणः
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सो ऽप्यसंकरः
śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥ
svadharmeṇa kriyāvāṃśca karmaṇā so 'pyasaṃkaraḥ
- 27
क्रियावाञ्श्रद्दधानश्च दाता प्राज्ञो ऽनसूयकः
धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम्
kriyāvāñśraddadhānaśca dātā prājño 'nasūyakaḥ
dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram
- 28
धृतिमान् अप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविद् आत्मवान्
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति
dhṛtimān apramattaśca dānto dharmavid ātmavān
vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati
- 29
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते
ज्ञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate
jñānavittvena karmāṇi kurvansarvatra sidhyati
- 30
अधर्मं धर्मकामो हि करोतीहाविचक्षणः
धर्मं चाधर्मसंकाशं शोचन्न् इव करोति सः
adharmaṃ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥ
dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śocann iva karoti saḥ

