31 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहम् उत्तमम्
पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे
bhīṣma uvāca
tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛham uttamam
pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame
- 2
पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम्
न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्राद् ऋते द्विजः
pṛṣṭaśca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam
na tatra vyājahārānyadgotramātrād ṛte dvijaḥ
- 3
ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च
गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत
brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca
gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata
- 4
क्व ते निवासः कल्याण किंगोत्रा ब्राह्मणी च ते
तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम्
kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃgotrā brāhmaṇī ca te
tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham
- 5
गौतम उवाच
मध्यदेशप्रसूतो ऽहं वासो मे शबरालये
शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते
gautama uvāca
madhyadeśaprasūto 'haṃ vāso me śabarālaye
śūdrā punarbhūrbhāryā me satyam etadbravīmi te
- 6
भीष्म उवाच
ततो राजा विममृशे कथं कार्यम् इदं भवेत्
कथं वा सुकृतं मे स्याद् इति बुद्ध्यान्वचिन्तयत्
bhīṣma uvāca
tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryam idaṃ bhavet
kathaṃ vā sukṛtaṃ me syād iti buddhyānvacintayat
- 7
अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः
संप्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम्
ayaṃ vai jananādvipraḥ suhṛttasya mahātmanaḥ
saṃpreṣitaśca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam
- 8
तस्य प्रियं करिष्यामि स हि माम् आश्रितः सदा
भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयंगमः
tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi mām āśritaḥ sadā
bhrātā me bāndhavaścāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ
- 9
कार्त्तिक्याम् अद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः
तत्रायम् अपि भोक्ता वै देयम् अस्मै च मे धनम्
kārttikyām adya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ
tatrāyam api bhoktā vai deyam asmai ca me dhanam
- 10
ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम्
स्नातानाम् अनुसंप्राप्तम् अहतक्षौमवाससाम्
tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam
snātānām anusaṃprāptam ahatakṣaumavāsasām
- 11
तान् आगतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते
यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा
tān āgatāndvijaśreṣṭhānvirūpākṣo viśāṃ pate
yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā
- 12
बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात्
भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम
bṛsyasteṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt
bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyairbharatasattama
- 13
तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः
व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा
tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ
vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā
- 14
ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः
वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः
tato jāmbūnadāḥ pātrīrvajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ
varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādānmadhughṛtāplutāḥ
- 15
तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः
ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा
tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ
īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā
- 16
विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः सम्प्रयच्छति
शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्याम् इति श्रुतिः
viśeṣatastu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ samprayacchati
śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyām iti śrutiḥ
- 17
सुवर्णं रजतं चैव मणीन् अथ च मौक्तिकम्
वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान्
suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīn atha ca mauktikam
vajrānmahādhanāṃścaiva vaiḍūryājinarāṅkavān
- 18
रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत
ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः
ratnarāśīnvinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata
tataḥ prāha dvijaśreṣṭhānvirūpākṣo mahāyaśāḥ
- 19
गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः
येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः
तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत
gṛhṇīta ratnānyetāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ
yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ
tānyevādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata
- 20
इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि
यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः
ityuktavacane tasminrākṣasendre mahātmani
yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhurbrāhmaṇarṣabhāḥ
- 21
ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैर् अभ्यर्चिताः शुभैः
ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन्
tato mahārhaiste sarve ratnair abhyarcitāḥ śubhaiḥ
brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan
- 22
ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजान् आह पुनर्वचः
नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै
tatastānrākṣasendraśca dvijān āha punarvacaḥ
nānādigāgatānrājanrākṣasānpratiṣidhya vai
- 23
अध्यैकदिवसं विप्रा न वो ऽस्तीह भयं क्वचित्
राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वम् इष्टतो यात माचिरम्
adhyaikadivasaṃ viprā na vo 'stīha bhayaṃ kvacit
rākṣasebhyaḥ pramodadhvam iṣṭato yāta māciram
- 24
ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसंघाः समन्ततः
गौतमो ऽपि सुवर्णस्य भारम् आदाय सत्वरः
tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṃghāḥ samantataḥ
gautamo 'pi suvarṇasya bhāram ādāya satvaraḥ
- 25
कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत्
न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह
kṛcchrātsamudvahanvīra nyagrodhaṃ samupāgamat
nyaṣīdacca pariśrāntaḥ klāntaśca kṣudhitaśca ha
- 26
ततस्तम् अभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः
स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः
tatastam abhyagādrājanrājadharmā khagottamaḥ
svāgatenābhyanandacca gautamaṃ mitravatsalaḥ
- 27
तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः
पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत्
tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayatkhagaḥ
pūjāṃ cāpyakaroddhīmānbhojanaṃ cāpyakalpayat
- 28
स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमो ऽचिन्तयत्तदा
हाटकस्याभिरूपस्य भारो ऽयं सुमहान्मया
गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम
sa bhuktavānsuviśrānto gautamo 'cintayattadā
hāṭakasyābhirūpasya bhāro 'yaṃ sumahānmayā
gṛhīto lobhamohādvai dūraṃ ca gamanaṃ mama
- 29
न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसंधारणं मम
किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणान् इत्यभ्यचिन्तयत्
na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama
kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇān ityabhyacintayat
- 30
ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किंचन
कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदम् अचिन्तयत्
tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃcana
kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedam acintayat

