19 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
बहूनां यज्ञतपसाम् एकार्थानां पितामह
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः
yudhiṣṭhira uvāca
bahūnāṃ yajñatapasām ekārthānāṃ pitāmaha
dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ
- 2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम्
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam
uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha
- 3
राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः
उञ्छवृत्तिर् ऋषिः कश्चिद्यज्ञे यज्ञं समादधे
rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavaddvijaḥ
uñchavṛttir ṛṣiḥ kaścidyajñe yajñaṃ samādadhe
- 4
श्यामाकम् अशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चला
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम्
śyāmākam aśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalā
tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam
- 5
उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसया
अपि मूलफलैर् इज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप
upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayā
api mūlaphalair ijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa
- 6
तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करचारिणी
यज्ञपत्नीत्वम् आनीता सत्येनानुविधीयते
सा तु शापपरित्रस्ता न स्वभावानुवर्तिनी
tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaracāriṇī
yajñapatnītvam ānītā satyenānuvidhīyate
sā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī
- 7
मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम्
अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे होत्रानुमार्गतः
mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca parṇinām
akāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hotrānumārgataḥ
- 8
शुक्रस्य पुनर् आजातिर् अपध्यानाद् अधर्मवित्
तस्मिन्वने समीपस्थो मृगो ऽभूत्सहचारिकः
वचोभिर् अब्रवीत्सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम्
śukrasya punar ājātir apadhyānād adharmavit
tasminvane samīpastho mṛgo 'bhūtsahacārikaḥ
vacobhir abravītsatyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam
- 9
यदि मन्त्राङ्गहीनो ऽयं यज्ञो भवति वैकृतः
मां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गम् अतन्द्रितः
yadi mantrāṅgahīno 'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ
māṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargam atandritaḥ
- 10
ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत्
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम्
tatastu yajñe sāvitrī sākṣāttaṃ saṃnyamantrayat
nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam
- 11
एवम् उक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम्
किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम्
evam uktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakam
kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam
- 12
सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यम् अयाचद्धरिणं पुनः
सत्येन सम्परिष्वज्य संदिष्टो गम्यताम् इति
sā tu baddhāñjaliṃ satyam ayācaddhariṇaṃ punaḥ
satyena sampariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatām iti
- 13
ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम्
tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartata
sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim
- 14
पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम्
paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā
vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām
- 15
ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा
मृगम् आलोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत्
tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā
mṛgam ālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat
- 16
स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने
तस्य निष्कृतिम् आधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः
sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane
tasya niṣkṛtim ādhatta na hyasau yajñasaṃvidhiḥ
- 17
तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस्तदा
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया
tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanastadā
tapo mahatsamucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā
- 18
ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम्
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम्
tatastaṃ bhagavāndharmo yajñaṃ yājayata svayam
samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param
- 19
अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञे ऽसमाहिता
सत्यं ते ऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम्
ahiṃsā sakalo dharmo hiṃsā yajñe 'samāhitā
satyaṃ te 'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām

