36 shlokas
- 1
शुक उवाच
वर्तमानस्तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा
योक्तव्यो ऽऽत्मा यथाशक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम्
śuka uvāca
vartamānastathaivātra vānaprasthāśrame yathā
yoktavyo ''tmā yathāśaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam
- 2
व्यास उवाच
प्राप्य संस्कारम् एताभ्याम् आश्रमाभ्यां ततः परम्
यत्कार्यं परमार्थार्थं तद् इहैकमनाः शृणु
vyāsa uvāca
prāpya saṃskāram etābhyām āśramābhyāṃ tataḥ param
yatkāryaṃ paramārthārthaṃ tad ihaikamanāḥ śṛṇu
- 3
कषायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु
प्रव्रजेच्च परं स्थानं परिव्रज्याम् अनुत्तमाम्
kaṣāyaṃ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣu
pravrajecca paraṃ sthānaṃ parivrajyām anuttamām
- 4
तद्भवान् एवम् अभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा
एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थम् असहायवान्
tadbhavān evam abhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā
eka eva carennityaṃ siddhyartham asahāyavān
- 5
एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते
अनग्निर् अनिकेतः स्याद्ग्रामम् अन्नार्थम् आश्रयेत्
ekaścarati yaḥ paśyanna jahāti na hīyate
anagnir aniketaḥ syādgrāmam annārtham āśrayet
- 6
अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः
लघ्वाशी नियताहारः सकृद् अन्ननिषेविता
aśvastanavidhānaḥ syānmunirbhāvasamanvitaḥ
laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛd annaniṣevitā
- 7
कपालं वृक्षमूलानि कुचेलम् असहायता
उपेक्षा सर्वभूतानाम् एतावद्भिक्षुलक्षणम्
kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelam asahāyatā
upekṣā sarvabhūtānām etāvadbhikṣulakṣaṇam
- 8
यस्मिन्वाचः प्रविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिला इव
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्
yasminvācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā iva
na vaktāraṃ punaryānti sa kaivalyāśrame vaset
- 9
नैव पश्येन्न शृणुयाद् अवाच्यं जातु कस्यचित्
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन
naiva paśyenna śṛṇuyād avācyaṃ jātu kasyacit
brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyātkathaṃcana
- 10
यद्ब्राह्मणस्य कुशलं तद् एव सततं वदेत्
तूष्णीम् आसीत निन्दायां कुर्वन्भेषजम् आत्मनः
yadbrāhmaṇasya kuśalaṃ tad eva satataṃ vadet
tūṣṇīm āsīta nindāyāṃ kurvanbheṣajam ātmanaḥ
- 11
येन पूर्णम् इवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavatyekena sarvadā
śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 12
येन केनचिद् आच्छन्नो येन केनचिद् आशितः
यत्रक्वचनशायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः
yena kenacid ācchanno yena kenacid āśitaḥ
yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 13
अहेर् इव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकाद् इव
कुणपाद् इव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
aher iva gaṇādbhītaḥ sauhityānnarakād iva
kuṇapād iva ca strībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 14
न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितो ऽमानितश्च यः
सर्वभूतेष्व् अभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
na krudhyenna prahṛṣyecca mānito 'mānitaśca yaḥ
sarvabhūteṣv abhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 15
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
कालम् एव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा
nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam
kālam eva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā
- 16
अनभ्याहतचित्तः स्याद् अनभ्याहतवाक्तथा
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्
anabhyāhatacittaḥ syād anabhyāhatavāktathā
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam
- 17
अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानाम् अभयं यतः
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन
abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana
- 18
यथा नागपदे ऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्
सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे
yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām
sarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare
- 19
एवं सर्वम् अहिंसायां धर्मार्थम् अपिधीयते
अमृतः स नित्यं वसति यो ऽहिंसां प्रतिपद्यते
evaṃ sarvam ahiṃsāyāṃ dharmārtham apidhīyate
amṛtaḥ sa nityaṃ vasati yo 'hiṃsāṃ pratipadyate
- 20
अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः
शरण्यः सर्वभूतानां गतिम् आप्नोत्यनुत्तमाम्
ahiṃsakaḥ samaḥ satyo dhṛtimānniyatendriyaḥ
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatim āpnotyanuttamām
- 21
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः
न मृत्युर् अतिगो भावः स मृत्युम् अधिगच्छति
evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ
na mṛtyur atigo bhāvaḥ sa mṛtyum adhigacchati
- 22
विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिम् आकाशवत्स्थितम्
अस्वम् एकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munim ākāśavatsthitam
asvam ekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 23
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो ऽरत्यर्थम् एव च
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo 'ratyartham eva ca
ahorātrāśca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 24
निराशिषम् अनारम्भं निर्नमस्कारम् अस्तुतिम्
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
nirāśiṣam anārambhaṃ nirnamaskāram astutim
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
- 25
सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ति
तेषां भयोत्पादनजातखेदः कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः
sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasanti
teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ kuryānna karmāṇi hi śraddadhānaḥ
- 26
दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति सो ऽनन्तम् आप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः
dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha
tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti so 'nantam āpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ
- 27
उत्तान आस्येन हविर्जुहोति लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा
तस्याङ्गम् अङ्गानि कृताकृतं च वैश्वानरः सर्वम् एव प्रपेदे
uttāna āsyena havirjuhoti lokasya nābhirjagataḥ pratiṣṭhā
tasyāṅgam aṅgāni kṛtākṛtaṃ ca vaiśvānaraḥ sarvam eva prapede
- 28
प्रादेशमात्रे हृदि निश्रितं यत्तस्मिन्प्राणान् आत्मयाजी जुहोति
तस्याग्निहोत्रं हुतम् आत्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु
prādeśamātre hṛdi niśritaṃ yattasminprāṇān ātmayājī juhoti
tasyāgnihotraṃ hutam ātmasaṃsthaṃ sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu
- 29
दैवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं ये विद्युर् अग्र्यं परमार्थतां च
ते सर्वलोकेषु महीयमाना देवाः समर्थाः सुकृतं व्रजन्ति
daivaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇaṃ ye vidyur agryaṃ paramārthatāṃ ca
te sarvalokeṣu mahīyamānā devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ vrajanti
- 30
वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्नम् अथो निरुक्तं परमार्थतां च
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्मै स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्
vedāṃśca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnam atho niruktaṃ paramārthatāṃ ca
sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda tasmai sma devāḥ spṛhayanti nityam

