45 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह
विद्वांसो मनुजा लोके कथम् एतन्मतं तव
yudhiṣṭhira uvāca
satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha
vidvāṃso manujā loke katham etanmataṃ tava
- 2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
साध्यानाम् इह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
sādhyānām iha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira
- 3
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः
स वै पर्येति लोकांस्त्रीन् अथ साध्यान् उपागमत्
haṃso bhūtvātha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ
sa vai paryeti lokāṃstrīn atha sādhyān upāgamat
- 4
साध्या ऊचुः
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वाम् अनुयुज्महे
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्
sādhyā ūcuḥ
śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvām anuyujmahe
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit
- 5
श्रुतो ऽसि नः पण्डितो धीरवादी साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन्
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्
śruto 'si naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuśabdaḥ patate te patatrin
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ kasminmanaste ramate mahātman
- 6
तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठम् एकम्
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्
tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭham ekam
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhairvimucyate vihagendreha śīghram
- 7
हंस उवाच
इदं कार्यम् अमृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यम् आत्माभिगुप्तिः
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वान्प्रियाप्रिये स्वं वशम् आनयीत
haṃsa uvāca
idaṃ kāryam amṛtāśāḥ śṛṇomi tapo damaḥ satyam ātmābhiguptiḥ
granthīnvimucya hṛdayasya sarvānpriyāpriye svaṃ vaśam ānayīta
- 8
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ param abhyādadīta
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām
- 9
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yair āhataḥ śocati rātryahāni
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu
- 10
परश्चेद् एनम् अतिवादबाणैर्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य
paraśced enam ativādabāṇairbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ
saṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya
- 11
क्षेपाभिमानाद् अभिषङ्गव्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्
अदुष्टचेता मुदितो ऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्
kṣepābhimānād abhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum
aduṣṭacetā mudito 'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām
- 12
आक्रुश्यमानो न वदामि किंचित्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षमम् अप्याहुर् आर्याः सत्यं तथैवार्जवम् आनृशंस्यम्
ākruśyamāno na vadāmi kiṃcitkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam
śreṣṭhaṃ hyetatkṣamam apyāhur āryāḥ satyaṃ tathaivārjavam ānṛśaṃsyam
- 13
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam
- 14
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सावेगम् उदरोपस्थवेगम्
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णांस्तं मन्ये ऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vivitsāvegam udaropasthavegam
etānvegānyo viṣahatyudīrṇāṃstaṃ manye 'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca
- 15
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस्तथा तितिक्षुर् अतितिक्षोर्विशिष्टः
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः
akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭastathā titikṣur atitikṣorviśiṣṭaḥ
amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭastathājñānājjñānavānvai pradhānaḥ
- 16
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युर् एव तितिक्षतः
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
ākruśyamāno nākrośenmanyur eva titikṣataḥ
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati
- 17
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव
yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantustasmai devāḥ spṛhayante sadaiva
- 18
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च
विमानितो हतो ऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति
pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca
vimānito hato ''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati
- 19
सदाहम् आर्यान्निभृतो ऽप्युपासे न मे विवित्सा न च मे ऽस्ति रोषः
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किंचिद्विषमेण यामि
sadāham āryānnibhṛto 'pyupāse na me vivitsā na ca me 'sti roṣaḥ
na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃcidviṣameṇa yāmi
- 20
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचिद्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि
गुह्यं ब्रह्म तद् इदं वो ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित्
nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃciddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi
guhyaṃ brahma tad idaṃ vo bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit
- 21
विमुच्यमानः पापेभ्यो धनेभ्य इव चन्द्रमाः
विरजाः कालम् आकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति
vimucyamānaḥ pāpebhyo dhanebhya iva candramāḥ
virajāḥ kālam ākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati
- 22
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति स वै देवान्गच्छति संयतात्मा
yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsecane stambha ivābhijātaḥ
yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā
- 23
न तथा वक्तुम् इच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान्
यथैषां वक्तुम् इच्छन्ति नैर्गुण्यम् अनुयुञ्जकाः
na tathā vaktum icchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān
yathaiṣāṃ vaktum icchanti nairguṇyam anuyuñjakāḥ
- 24
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वम् आप्नुयात्
yasya vāṅmanasī gupte samyakpraṇihite sadā
vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvam āpnuyāt
- 25
आक्रोशनावमानाभ्याम् अबुधाद्वर्धते बुधः
तस्मान्न वर्धयेद् अन्यं न चात्मानं विहिंसयेत्
ākrośanāvamānābhyām abudhādvardhate budhaḥ
tasmānna vardhayed anyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet
- 26
अमृतस्येव संतृप्येद् अवमानस्य वै द्विजः
सुखं ह्यवमतः शेते यो ऽवमन्ता स नश्यति
amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya vai dvijaḥ
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo 'vamantā sa naśyati
- 27
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति
वैवस्वतस्तद्धरते ऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य
yatkrodhano yajate yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti
vaivasvatastaddharate 'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati krodhanasya
- 28
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः
उपस्थम् उदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्
catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ
upastham udaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit
- 29
सत्यं दमं ह्यार्जवम् आनृशंस्यं धृतिं तितिक्षाम् अभिसेवमानः
स्वाध्यायनित्यो ऽस्पृहयन्परेषाम् एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः
satyaṃ damaṃ hyārjavam ānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣām abhisevamānaḥ
svādhyāyanityo 'spṛhayanpareṣām ekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ
- 30
सर्वान् एतान् अनुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्
न पावनतमं किंचित्सत्याद् अध्यगमं क्वचित्
sarvān etān anucaranvatsavaccaturaḥ stanān
na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyād adhyagamaṃ kvacit

