27 shlokas
- 1
व्यास उवाच
द्वितीयम् आयुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत्
धर्मलब्धैर्युतो दारैर् अग्नीन् उत्पाद्य सुव्रतः
vyāsa uvāca
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset
dharmalabdhairyuto dārair agnīn utpādya suvrataḥ
- 2
गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः
कुसूलधान्यः प्रथमः कुम्भीधान्यस्त्वनन्तरम्
gṛhasthavṛttayaścaiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ
kusūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhīdhānyastvanantaram
- 3
अश्वस्तनो ऽथ कापोतीम् आश्रितो वृत्तिम् आहरेत्
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः
aśvastano 'tha kāpotīm āśrito vṛttim āharet
teṣāṃ paraḥ paro jyāyāndharmato lokajittamaḥ
- 4
षट्कर्मा वर्तयत्येकस्त्रिभिर् अन्यः प्रवर्तते
द्वाभ्याम् एकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते
ṣaṭkarmā vartayatyekastribhir anyaḥ pravartate
dvābhyām ekaścaturthastu brahmasatre vyavasthitaḥ
gṛhamedhivratānyatra mahāntīha pracakṣate
- 5
नात्मार्थं पाचयेद् अन्नं न वृथा घातयेत्पशून्
प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्कारं यजुषार्हति
nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn
prāṇī vā yadi vāprāṇī saṃskāraṃ yajuṣārhati
- 6
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम्
na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ
na bhuñjītāntarākāle nānṛtāvāhvayetstriyam
- 7
नास्यानश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिद् अपूजितः
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा
nāsyānaśnanvasedvipro gṛhe kaścid apūjitaḥ
tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā
- 8
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः
स्वधर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते
vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ
svadharmajīvino dāntāḥ kriyāvantastapasvinaḥ
teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpyarhaṇārthaṃ vidhīyate
- 9
न खरैः सम्प्रयातस्य स्वधर्माज्ञानकस्य च
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः
na kharaiḥ samprayātasya svadharmājñānakasya ca
apaviddhāgnihotrasya gurorvālīkakāriṇaḥ
- 10
संविभागो ऽत्र भूतानां सर्वेषाम् एव शिष्यते
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना
saṃvibhāgo 'tra bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā
- 11
विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः
अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्
भृत्यशेषं तु यो ऽश्नाति तम् आहुर्विघसाशिनम्
vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ
amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ syādbhojanaṃ haviṣā samam
bhṛtyaśeṣaṃ tu yo 'śnāti tam āhurvighasāśinam
- 12
स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः
svadāranirato dānto hyanasūyurjitendriyaḥ
ṛtvikpurohitācāryairmātulātithisaṃśritaiḥ
- 13
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया
vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṃbandhibāndhavaiḥ
mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā
- 14
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret
etānvimucya saṃvādānsarvapāpaiḥ pramucyate
- 15
एतैर्जितैस्तु जयति सर्वांल्लोकान्न संशयः
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः
etairjitaistu jayati sarvāṃllokānna saṃśayaḥ
ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ
- 16
अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः
जामयो ऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः
atithistvindralokeśo devalokasya cartvijaḥ
jāmayo 'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ
- 17
संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ
वृद्धबालातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः
saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau
vṛddhabālāturakṛśāstvākāśe prabhaviṣṇavaḥ
- 18
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः
छाया स्वा दाशवर्गस्तु दुहिता कृपणं परम्
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ
chāyā svā dāśavargastu duhitā kṛpaṇaṃ param
- 19
तस्माद् एतैर् अधिक्षिप्तः सहेन्नित्यम् असंज्वरः
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः
tasmād etair adhikṣiptaḥ sahennityam asaṃjvaraḥ
gṛhadharmarato vidvāndharmanityo jitaklamaḥ
- 20
न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा कंचिद् आचरेत्
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम्
na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kaṃcid ācaret
gṛhasthavṛttayastisrastāsāṃ niḥśreyasaṃ param
- 21
परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यम् एव तत्
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता
parasparaṃ tathaivāhuścāturāśramyam eva tat
ye coktā niyamāsteṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā
- 22
कुम्भीधान्यैर् उञ्छशिलैः कापोतीं चास्थितैस्तथा
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रम् अभिवर्धते
kumbhīdhānyair uñchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitaistathā
yasmiṃścaite vasantyarhāstadrāṣṭram abhivardhate
- 23
दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान्
गृहस्थवृत्तयस्त्वेता वर्तयेद्यो गतव्यथः
daśa pūrvāndaśa parānpunāti ca pitāmahān
gṛhasthavṛttayastvetā vartayedyo gatavyathaḥ
- 24
स चक्रचरलोकानां सदृशीं प्राप्नुयाद्गतिम्
यतेन्द्रियाणाम् अथवा गतिर् एषा विधीयते
sa cakracaralokānāṃ sadṛśīṃ prāpnuyādgatim
yatendriyāṇām athavā gatir eṣā vidhīyate
- 25
स्वर्गलोको गृहस्थानाम् उदारमनसां हितः
स्वर्गो विमानसंयुक्तो वेददृष्टः सुपुष्पितः
svargaloko gṛhasthānām udāramanasāṃ hitaḥ
svargo vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ supuṣpitaḥ
- 26
स्वर्गलोके गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनाम्
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिर् एषा यस्मात्प्रमुच्यते
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते
svargaloke gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā niyatātmanām
brahmaṇā vihitā śreṇir eṣā yasmātpramucyate
dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate
- 27
अतः परं परमम् उदारम् आश्रमं तृतीयम् आहुस्त्यजतां कलेवरम्
वनौकसां गृहपतिनाम् अनुत्तमं शृणुष्वैतत्क्लिष्टशरीरकारिणाम्
ataḥ paraṃ paramam udāram āśramaṃ tṛtīyam āhustyajatāṃ kalevaram
vanaukasāṃ gṛhapatinām anuttamaṃ śṛṇuṣvaitatkliṣṭaśarīrakāriṇām

