24 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुम् इच्छामि निश्चयम्
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता
yudhiṣṭhira uvāca
tāta dharmārthakāmānāṃ śrotum icchāmi niścayam
lokayātrā hi kārtsnyena triṣveteṣu pratiṣṭhitā
- 2
धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणां प्रभवश्च कः
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक्
dharmārthakāmāḥ kiṃmūlāstrayāṇāṃ prabhavaśca kaḥ
anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthakpṛthak
- 3
भीष्म उवाच
यदा ते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये
कालप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा
bhīṣma uvāca
yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye
kālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayastadā
- 4
धर्ममूलस्तु देहो ऽर्थः कामो ऽर्थफलम् उच्यते
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः
dharmamūlastu deho 'rthaḥ kāmo 'rthaphalam ucyate
saṃkalpamūlāste sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ
- 5
विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये
मूलम् एतत्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते
viṣayāścaiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye
mūlam etattrivargasya nivṛttirmokṣa ucyate
- 6
धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थं चार्थ इष्यते
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः
dharmaḥ śarīrasaṃguptirdharmārthaṃ cārtha iṣyate
kāmo ratiphalaścātra sarve caite rajasvalāḥ
- 7
संनिकृष्टांश्चरेद् एनान्न चैनान्मनसा त्यजेत्
विमुक्तस्तमसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान्
saṃnikṛṣṭāṃścared enānna cainānmanasā tyajet
vimuktastamasā sarvāndharmādīnkāmanaiṣṭhikān
- 8
श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य यद् अयं प्राप्नुयात्क्षणात्
बुद्ध्या बुध्येद् इहार्थे न तद् अह्ना तु निकृष्टया
śreṣṭhabuddhistrivargasya yad ayaṃ prāpnuyātkṣaṇāt
buddhyā budhyed ihārthe na tad ahnā tu nikṛṣṭayā
- 9
अपध्यानमलो धर्मो मलो ऽर्थस्य निगूहनम्
संप्रमोदमलः कामो भूयः स्वगुणवर्तितः
apadhyānamalo dharmo malo 'rthasya nigūhanam
saṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ
- 10
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
कामन्दस्य च संवादम् अङ्गारिष्ठस्य चोभयोः
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
kāmandasya ca saṃvādam aṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ
- 11
कामन्दम् ऋषिम् आसीनम् अभिवाद्य नराधिपः
अङ्गारिष्ठो ऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम्
kāmandam ṛṣim āsīnam abhivādya narādhipaḥ
aṅgāriṣṭho 'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam
- 12
यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम्
yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ
pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syātpāpapraṇāśanam
- 13
अधर्मो धर्म इति ह यो ऽज्ञानाद् आचरेद् इह
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत्
adharmo dharma iti ha yo 'jñānād ācared iha
taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet
- 14
कामन्द उवाच
यो धर्मार्थौ समुत्सृज्य कामम् एवानुवर्तते
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशम् इहार्छति
kāmanda uvāca
yo dharmārthau samutsṛjya kāmam evānuvartate
sa dharmārthaparityāgātprajñānāśam ihārchati
- 15
प्रज्ञाप्रणाशको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते
prajñāpraṇāśako mohastathā dharmārthanāśakaḥ
tasmānnāstikatā caiva durācāraśca jāyate
- 16
दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति
तस्माद् उद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगताद् इव
durācārānyadā rājā praduṣṭānna niyacchati
tasmād udvijate lokaḥ sarpādveśmagatād iva
- 17
तं प्रजा नानुवर्तन्ते ब्राह्मणा न च साधवः
ततः संक्षयम् आप्नोति तथा वध्यत्वम् एति च
taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ
tataḥ saṃkṣayam āpnoti tathā vadhyatvam eti ca
- 18
अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम्
जीवेच्च यद् अपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत्
apadhvastastvavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam
jīvecca yad apadhvastastacchuddhaṃ maraṇaṃ bhavet
- 19
अत्रैतद् आहुर् आचार्याः पापस्य च निबर्हणम्
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च
atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam
sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca
- 20
महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः
mahāmanā bhaveddharme vivahecca mahākule
brāhmaṇāṃścāpi seveta kṣamāyuktānmanasvinaḥ
- 21
जपेद् उदकशीलः स्यात्सुमुखो नान्यद् आस्थितः
धर्मान्वितान्सम्प्रविशेद्बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन्
japed udakaśīlaḥ syātsumukho nānyad āsthitaḥ
dharmānvitānsampraviśedbahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn
- 22
प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा
इत्यस्मीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान्
prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇā
ityasmīti vadennityaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān
- 23
अपापो ह्येवम् आचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत्
पापान्यपि च कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः
apāpo hyevam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet
pāpānyapi ca kṛcchrāṇi śamayennātra saṃśayaḥ
- 24
गुरवो ऽपि परं धर्मं यद्ब्रूयुस्तत्तथा कुरु
गुरूणां हि प्रसादाद्धि श्रेयः परम् अवाप्स्यसि
guravo 'pi paraṃ dharmaṃ yadbrūyustattathā kuru
gurūṇāṃ hi prasādāddhi śreyaḥ param avāpsyasi

