211 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी
yudhiṣṭhira uvāca
sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī
- 2
तद् इच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम
यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः
tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama
yathā rājanna muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ
- 3
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme vyākhyātum arhasi
- 4
शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वम् एव यथाविधि
śatrubhirbahubhirgrasto yathā varteta pārthivaḥ
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi
- 5
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः
बहवो ऽप्येकम् उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ
bahavo 'pyekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ
- 6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत्
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet
- 7
कथं मित्रम् अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे
kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare
- 8
प्रज्ञातलक्षणे राजन्न् अमित्रे मित्रतां गते
कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत्
prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet
- 9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत्
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवान् इति
vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayet
kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti
- 10
एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप
नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः
etadvai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa
naitasya kaścidvaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ
- 11
ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्
तद् अन्विष्य महाबाहो सर्वम् एतद्वदस्व मे
ṛte śāṃtanavādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāt
tad anviṣya mahābāho sarvam etadvadasva me
- 12
भीष्म उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम् आपत्सु भारत
bhīṣma uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata
- 13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति
सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati
sāmarthyayogātkāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ
- 14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये
tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye
- 15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः
अमित्रैर् अपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत
saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ
amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāśca bhārata
- 16
यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्याद् अपण्डितः
न सो ऽर्थम् आप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत
yo hyamitrairnaro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ
na so 'rtham āpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata
- 17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्
yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate
arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam
- 18
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca
- 19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहान् अभूत्
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः
vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahān abhūt
latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ
- 20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः
वैरन्त्यम् अभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः
skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ
vairantyam abhito jātastarurvyālamṛgākulaḥ
- 21
तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः
tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam
vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ
- 22
शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः
लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः
śākhāśca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ
lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ
- 23
तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः
अयोजयत्तम् उन्माथं नित्यम् अस्तं गते रवौ
tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ
ayojayattam unmāthaṃ nityam astaṃ gate ravau
- 24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभाताम् एति शर्वरीम्
tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃnidhāya saḥ
gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātām eti śarvarīm
- 25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः
कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तो ऽप्यबध्यत
tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ
kadācittatra mārjārastvapramatto 'pyabadhyata
- 26
तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि
तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः
tasminbaddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini
taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ
- 27
तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा
भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टम् आमिषम्
tenānucaratā tasminvane viśvastacāriṇā
bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāddṛṣṭam āmiṣam
- 28
स तम् उन्माथम् आरुह्य तद् आमिषम् अभक्षयत्
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्
sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat
tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan
- 29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिद् अवलोकयन्
अपश्यद् अपरं घोरम् आत्मनः शत्रुम् आगतम्
āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācid avalokayan
apaśyad aparaṃ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam
- 30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम्
नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्
śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam
nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam

