61 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किम् आहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ
मनुष्याणाम् अधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kim āhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha
manuṣyāṇām adhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata
- 3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम्
rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ
maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim
- 4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्
sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam
- 5
विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः
प्रजानां हितम् अन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते
vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ
prajānāṃ hitam anvicchandharmamūlaṃ viśāṃ pate
- 6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च
कम् अर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखम् अत्यन्तम् आप्नुयुः
kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca
kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ
- 7
इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा
राजसत्कारम् अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः
iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā
rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ
- 8
राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते
प्रजा राजभयाद् एव न खादन्ति परस्परम्
rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate
prajā rājabhayād eva na khādanti parasparam
- 9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम्
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते
rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam
prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate
- 10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः
अन्धे तमसि मज्जेयुर् अपश्यन्तः परस्परम्
yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥ
andhe tamasi majjeyur apaśyantaḥ parasparam
- 11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः
विहरेयुर्यथाकामम् अभिसृत्य पुनः पुनः
yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ
vihareyuryathākāmam abhisṛtya punaḥ punaḥ
- 12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम्
अभावम् अचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः
vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparam
abhāvam acireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ
- 13
एवम् एव विना राज्ञा विनश्येयुर् इमाः प्रजाः
अन्धे तमसि मज्जेयुर् अगोपाः पशवो यथा
evam eva vinā rājñā vinaśyeyur imāḥ prajāḥ
andhe tamasi majjeyur agopāḥ paśavo yathā
- 14
हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान्
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत्
hareyurbalavanto hi durbalānāṃ parigrahān
hanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet
- 15
यानं वस्त्रम् अलंकारान्रत्नानि विविधानि च
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत्
yānaṃ vastram alaṃkārānratnāni vividhāni ca
hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet
- 16
ममेदम् इति लोके ऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहः
विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत्
mamedam iti loke 'sminna bhavetsaṃparigrahaḥ
viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet
- 17
मातरं पितरं वृद्धम् आचार्यम् अतिथिं गुरुम्
क्लिश्नीयुर् अपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत्
mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum
kliśnīyur api hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet
- 18
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत्
patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu
adharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet
- 19
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यम् अर्थवतां भवेत्
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्
vadhabandhaparikleśo nityam arthavatāṃ bhavet
mamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet
- 20
अन्तश्चाकाशम् एव स्याल्लोको ऽयं दस्युसाद्भवेत्
पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत्
antaścākāśam eva syālloko 'yaṃ dasyusādbhavet
patecca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet
- 21
न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत्
na yonipoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥ
majjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet
- 22
न यज्ञाः सम्प्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः
न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत्
na yajñāḥ sampravarteranvidhivatsvāptadakṣiṇāḥ
na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet
- 23
न वृषाः सम्प्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत्
na vṛṣāḥ sampravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥ
ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet
- 24
त्रस्तम् उद्विग्नहृदयं हाहाभूतम् अचेतनम्
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्
trastam udvignahṛdayaṃ hāhābhūtam acetanam
kṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet
- 25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर् अकुतोभयाः
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत्
na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet
- 26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनः
विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत्
brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyeraṃstapasvinaḥ
vidyāsnātāstapaḥsnātā yadi rājā na pālayet
- 27
हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवः
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्
hasto hastaṃ sa muṣṇīyādbhidyeransarvasetavaḥ
bhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet
- 28
न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः
कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत्
na labheddharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ
kartā svecchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet
- 29
अनयाः सम्प्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरः
दुर्भिक्षम् आविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत्
anayāḥ sampravarteranbhavedvai varṇasaṃkaraḥ
durbhikṣam āviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet
- 30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्ताद् अकुतोभयाः
vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate
manuṣyā rakṣitā rājñā samantād akutobhayāḥ

