41 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhirastu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ
śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham
- 2
आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः
दृष्ट्वार्जुनम् उवाचेदं वचनं शोककर्शितः
āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ
dṛṣṭvārjunam uvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ
- 3
यद्भैक्षम् आचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम्
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्
yadbhaikṣam ācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam
jñātīnniṣpuruṣānkṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim
- 4
अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल
आत्मानम् आत्मना हत्वा किं धर्मफलम् आप्नुमः
amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila
ātmānam ātmanā hatvā kiṃ dharmaphalam āpnumaḥ
- 5
धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलम् औरसम्
धिग् अस्त्वमर्षं येनेमाम् आपदं गमिता वयम्
dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam
dhig astvamarṣaṃ yenemām āpadaṃ gamitā vayam
- 6
साधु क्षमा दमः शौचम् अवैरोध्यम् अमत्सरः
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्
sādhu kṣamā damaḥ śaucam avairodhyam amatsaraḥ
ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām
- 7
वयं तु लोभान्मोहाच्च स्तम्भं मानं च संश्रिताः
इमाम् अवस्थाम् आपन्ना राज्यलेशबुभुक्षया
vayaṃ tu lobhānmohācca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ
imām avasthām āpannā rājyaleśabubhukṣayā
- 8
त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत्
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्याम् आमिषैषिणः
trailokyasyāpi rājyena nāsmānkaścitpraharṣayet
bāndhavānnihatāndṛṣṭvā pṛthivyām āmiṣaiṣiṇaḥ
- 9
ते वयं पृथिवीहेतोर् अवध्यान्पृथिवीसमान्
सम्परित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः
te vayaṃ pṛthivīhetor avadhyānpṛthivīsamān
samparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ
- 10
आमिषे गृध्यमानानाम् अशुनां नः शुनाम् इव
आमिषं चैव नो नष्टम् आमिषस्य च भोजिनः
āmiṣe gṛdhyamānānām aśunāṃ naḥ śunām iva
āmiṣaṃ caiva no naṣṭam āmiṣasya ca bhojinaḥ
- 11
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः
न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः
na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ
na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ
- 12
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम्
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ
mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam
- 13
बहु कल्याणम् इच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान्
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया
bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān
tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā
- 14
उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति
upavāsaistathejyābhirvratakautukamaṅgalaiḥ
labhante mātaro garbhāṃstānmāsāndaśa bibhrati
- 15
यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि
संभाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखम्
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः
yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi
saṃbhāvitā jātabalāste dadyuryadi naḥ sukham
iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ
- 16
तासाम् अयं समारम्भो निवृत्तः केवलो ऽफलः
यद् आसां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः
tāsām ayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo 'phalaḥ
yad āsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
- 17
अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगान् ऋणान्यनवदाय च
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम्
abhuktvā pārthivānbhogān ṛṇānyanavadāya ca
pitṛbhyo devatābhyaśca gatā vaivasvatakṣayam
- 18
यदैषाम् अङ्ग पितरौ जातौ काममयाविव
संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः
yadaiṣām aṅga pitarau jātau kāmamayāviva
saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ
- 19
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः
न ते जन्मफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित्
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ
na te janmaphalaṃ kiṃcidbhoktāro jātu karhicit
- 20
पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये ऽहताः
ते वयं त्वधमांल्लोकान्प्रपद्येम स्वकर्मभिः
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye 'hatāḥ
te vayaṃ tvadhamāṃllokānprapadyema svakarmabhiḥ
- 21
वयम् एवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या प्रत्यपत्स्महि
vayam evāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi
- 22
सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः
मिथ्यावृत्तः स सततम् अस्मास्वनपकारिषु
sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ
mithyāvṛttaḥ sa satatam asmāsvanapakāriṣu
- 23
अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम्
न तैर्भुक्तेयम् अवनिर्न नार्यो गीतवादितम्
aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhirna tairjitam
na tairbhukteyam avanirna nāryo gītavāditam
- 24
नामात्यसमितौ कथ्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः
nāmātyasamitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam
na ratnāni parārdhyāni na bhūrna draviṇāgamaḥ
- 25
ऋद्धिम् अस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः
धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः
ṛddhim asmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ
dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ
- 26
तं पिता पुत्रगृद्धित्वाद् अनुमेने ऽनये स्थितम्
अनवेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा
असंशयं धृतराष्ट्रो यथैवाहं तथा गतः
taṃ pitā putragṛddhitvād anumene 'naye sthitam
anavekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā
asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathā gataḥ
- 27
अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम्
पतितो यशसो दीप्ताद्घातयित्वा सहोदरान्
aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam
patito yaśaso dīptādghātayitvā sahodarān
- 28
इमौ वृद्धौ च शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः
अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि
imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ
asmatpradveṣasaṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi
- 29
को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने
यथासावुक्तवान्क्षुद्रो युयुत्सुर्वृष्णिसंनिधौ
ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃstathā brūyātsuhṛjjane
yathāsāvuktavānkṣudro yuyutsurvṛṣṇisaṃnidhau
- 30
आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः
प्रदहन्तो दिशः सर्वास्तेजसा भास्करा इव
ātmano hi vayaṃ doṣādvinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ
pradahanto diśaḥ sarvāstejasā bhāskarā iva

