32 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव् अप्रमेयाव् अनन्तरम्
bhīṣma uvāca
rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ
ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram
- 2
धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः
राजा चैवं गुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः
dharmātmā dharmavidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ
rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ
- 3
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन्
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ
ubhau prajā vardhayato devānpūrvānparānpitṝn
yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau
- 4
परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखम् अवाप्नुयुः
parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau
brahmakṣatrasya saṃmānātprajāḥ sukham avāpnuyuḥ
- 5
विमाननात्तयोर् एव प्रजा नश्येयुर् एव ह
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम् उच्यते
vimānanāttayor eva prajā naśyeyur eva ha
brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate
- 6
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira
- 7
ऐल उवाच
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म
अन्वग्बलं कतमे ऽस्मिन्भजन्ते तथाबल्यं कतमे ऽस्मिन्वियन्ति
aila uvāca
yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma
anvagbalaṃ katame 'sminbhajante tathābalyaṃ katame 'sminviyanti
- 8
कश्यप उवाच
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः
kaśyapa uvāca
vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha
anvagbalaṃ dasyavastadbhajante 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ
- 9
नैषाम् उक्षा वर्धते नोत उस्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते
नैषां पुत्रा वेदम् अधीयते च यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति
naiṣām ukṣā vardhate nota usrā na gargaro mathyate no yajante
naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti
- 10
नैषाम् उक्षा वर्धते जातु गेहे नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति
naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe nādhīyate saprajā no yajante
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇāḥ kṣatriyānsaṃtyajanti
- 11
एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणे
क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः
etau hi nityasaṃyuktāvitaretaradhāraṇe
kṣatraṃ hi brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ
- 12
उभावेतौ नित्यम् अभिप्रपन्नौ सम्प्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम्
तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराणस्ततः सर्वं भवति हि सम्प्रमूढम्
ubhāvetau nityam abhiprapannau samprāpaturmahatīṃ śrīpratiṣṭhām
tayoḥ saṃdhirbhidyate cetpurāṇastataḥ sarvaṃ bhavati hi sampramūḍham
- 13
नात्र प्लवं लभते पारगामी महागाधे नौर् इव सम्प्रणुन्ना
चातुर्वर्ण्यं भवति च सम्प्रमूढं ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति
nātra plavaṃ labhate pāragāmī mahāgādhe naur iva sampraṇunnā
cāturvarṇyaṃ bhavati ca sampramūḍhaṃ tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti
- 14
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति
अरक्ष्यमाणः सततम् अश्रु पापं च वर्षति
brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati
arakṣyamāṇaḥ satatam aśru pāpaṃ ca varṣati
- 15
अब्रह्मचारी चरणाद् अपेतो यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणम् इच्छेत्
आश्चर्यशो वर्षति तत्र देवस्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति
abrahmacārī caraṇād apeto yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet
āścaryaśo varṣati tatra devastatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāścāviśanti
- 16
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः सभायां यत्र लभते ऽनुवादम्
राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि ततो भयं जायते क्षत्रियस्य
striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam
rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya
- 17
पापैः पापे क्रियमाणे ऽतिवेलं ततो रुद्रो जायते देव एषः
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति
pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ
pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti
- 18
ऐल उवाच
कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम्
एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व यतो रुद्रो जायते देव एषः
aila uvāca
kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam
etadvidvankaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ
- 19
कश्यप उवाच
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रम् आहुर्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपम् अस्य
kaśyapa uvāca
ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhurdāvairjīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya
- 20
ऐल उवाच
न वै वातं परिवृनोति कश्चिन्न जीमूतो वर्षति नैव दावः
तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च
aila uvāca
na vai vātaṃ parivṛnoti kaścinna jīmūto varṣati naiva dāvaḥ
tathāyukto dṛśyate mānaveṣu kāmadveṣādbadhyate mucyate ca
- 21
कश्यप उवाच
यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान्
विमोहनं कुरुते देव एष ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः
kaśyapa uvāca
yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahetsa tvarāvān
vimohanaṃ kurute deva eṣa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ
- 22
ऐल उवाच
यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं पापैः पापे क्रियमाणे ऽविशेषात्
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्याद्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात्
aila uvāca
yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryādduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt
- 23
कश्यप उवाच
असंत्यागात्पापकृताम् अपापांस्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित्
kaśyapa uvāca
asaṃtyāgātpāpakṛtām apāpāṃstulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvānna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit
- 24
ऐल उवाच
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः
साध्वसाधून्वातयतीह वायुर् आपस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति
aila uvāca
sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ
sādhvasādhūnvātayatīha vāyur āpastathā sādhvasādhūnvahanti
- 25
कश्यप उवाच
एवम् अस्मिन्वर्तते लोक एव नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र
प्रेत्यैतयोर् अन्तरवान्विशेषो यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम्
kaśyapa uvāca
evam asminvartate loka eva nāmutraivaṃ vartate rājaputra
pretyaitayor antaravānviśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam
- 26
पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चिर्हिरण्यज्योतिर् अमृतस्य नाभिः
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम्
puṇyasya loko madhumānghṛtārcirhiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ
tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham
- 27
पापस्य लोको निरयो ऽप्रकाशो नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव
तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा बह्वीः समाः प्रपतन्न् अप्रतिष्ठः
pāpasya loko nirayo 'prakāśo nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva
tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ
- 28
मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण
mitho bhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvānpurohito naikavidyo nṛpeṇa
- 29
तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते
अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः
taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate
agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ
- 30
पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यद् उत्तरम्
pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram

