21 shlokas
- 1
गुरुर् उवाच
रजसा साध्यते मोहस्तमसा च नरर्षभ
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच्छुचिः
gurur uvāca
rajasā sādhyate mohastamasā ca nararṣabha
krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanācchuciḥ
- 2
परमं परमात्मानं देवम् अक्षयम् अव्ययम्
विष्णुम् अव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देवसत्तमम्
paramaṃ paramātmānaṃ devam akṣayam avyayam
viṣṇum avyaktasaṃsthānaṃ viśante devasattamam
- 3
तस्य मायाविदग्धाङ्गा ज्ञानभ्रष्टा निराशिषः
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै
tasya māyāvidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ
mānavā jñānasaṃmohāttataḥ kāmaṃ prayānti vai
- 4
कामात्क्रोधम् अवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः
मानदर्पाद् अहंकारम् अहंकारात्ततः क्रियाः
kāmātkrodham avāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ
mānadarpād ahaṃkāram ahaṃkārāttataḥ kriyāḥ
- 5
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकम् अनन्तरम्
सुखदुःखसमारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः
kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehācchokam anantaram
sukhaduḥkhasamārambhājjanmājanmakṛtakṣaṇāḥ
- 6
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम्
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam
purīṣamūtravikledaśoṇitaprabhavāvilam
- 7
तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तान् एवाभिपरिप्लवन्
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः
tṛṣṇābhibhūtastairbaddhastān evābhipariplavan
saṃsāratantravāhinyastatra budhyeta yoṣitaḥ
- 8
प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः
तस्माद् एता विशेषेण नरो ऽतीयुर्विपश्चितः
prakṛtyā kṣetrabhūtāstā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ
tasmād etā viśeṣeṇa naro 'tīyurvipaścitaḥ
- 9
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान्
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिर् इन्द्रियाणां सनातनी
kṛtyā hyetā ghorarūpā mohayantyavicakṣaṇān
rajasyantarhitā mūrtir indriyāṇāṃ sanātanī
- 10
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः
स्वदेहजान् अस्वसंज्ञान्यद्वद् अङ्गात्कृमींस्त्यजेत्
स्वसंज्ञान् अस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत्
tasmāttarṣātmakādrāgādbījājjāyanti jantavaḥ
svadehajān asvasaṃjñānyadvad aṅgātkṛmīṃstyajet
svasaṃjñān asvajāṃstadvatsutasaṃjñānkṛmīṃstyajet
- 11
शुक्रतो रसतश्चैव स्नेहाज्जायन्ति जन्तवः
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तान् उपेक्षेत बुद्धिमान्
śukrato rasataścaiva snehājjāyanti jantavaḥ
svabhāvātkarmayogādvā tān upekṣeta buddhimān
- 12
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम्
ज्ञानाधिष्ठानम् अज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम्
rajastamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitam
jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇam
- 13
तद्बीजं देहिनाम् आहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम्
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम्
tadbījaṃ dehinām āhustadbījaṃ jīvasaṃjñitam
karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakam
- 14
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवान् इव
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तद् उपपद्यते
ramatyayaṃ yathā svapne manasā dehavān iva
karmagarbhairguṇairdehī garbhe tad upapadyate
- 15
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यद् इन्द्रियम्
जायते तद् अहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा
karmaṇā bījabhūtena codyate yadyad indriyam
jāyate tad ahaṃkārādrāgayuktena cetasā
- 16
शब्दरागाच्छ्रोत्रम् अस्य जायते भावितात्मनः
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया
śabdarāgācchrotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ
rūparāgāttathā cakṣurghrāṇaṃ gandhacikīrṣayā
- 17
स्पर्शनेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापना
sparśanebhyastathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ
vyānodānau samānaśca pañcadhā dehayāpanā
- 18
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः
saṃjātairjāyate gātraiḥ karmajairbrahmaṇā vṛtaḥ
duḥkhādyantairduḥkhamadhyairnaraḥ śārīramānasaiḥ
- 19
दुःखं विद्याद् उपादानाद् अभिमानाच्च वर्धते
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते
duḥkhaṃ vidyād upādānād abhimānācca vardhate
tyāgāttebhyo nirodhaḥ syānnirodhajño vimucyate
- 20
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रभवप्रलयावुभौ
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा
indriyāṇāṃ rajasyeva prabhavapralayāvubhau
parīkṣya saṃcaredvidvānyathāvacchāstracakṣuṣā
- 21
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्
ज्ञातैश्च कारणैर्देही न देहं पुनर् अर्हति
jñānendriyāṇīndriyārthānnopasarpantyatarṣulam
jñātaiśca kāraṇairdehī na dehaṃ punar arhati

