24 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च
भूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca
bhūtātmā vā kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
manoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ
- 3
प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः
बृहस्पतिः प्रश्नम् इमं पुराणं पप्रच्छ शिष्यो ऽथ गुरुं प्रणम्य
prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ
bṛhaspatiḥ praśnam imaṃ purāṇaṃ papraccha śiṣyo 'tha guruṃ praṇamya
- 4
यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः
यन्मन्त्रशब्दैर् अकृतप्रकाशं तद् उच्यतां मे भगवन्यथावत्
yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥ
yanmantraśabdair akṛtaprakāśaṃ tad ucyatāṃ me bhagavanyathāvat
- 5
यद् अर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भिर्यज्ञैर् अनेकैर्वरगोप्रदानैः
फलं महद्भिर्यद् उपास्यते च तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत्
yad arthaśāstrāgamamantravidbhiryajñair anekairvaragopradānaiḥ
phalaṃ mahadbhiryad upāsyate ca tatkiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat
- 6
मही महीजाः पवनो ऽन्तरिक्षं जलौकसश्चैव जलं दिवं च
दिवौकसश्चैव यतः प्रसूतास्तद् उच्यतां मे भगवन्पुराणम्
mahī mahījāḥ pavano 'ntarikṣaṃ jalaukasaścaiva jalaṃ divaṃ ca
divaukasaścaiva yataḥ prasūtāstad ucyatāṃ me bhagavanpurāṇam
- 7
ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः
न चाप्यहं वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम्
jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai tatastadarthā bhavati pravṛttiḥ
na cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām
- 8
ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि
ṛksāmasaṃghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam
adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi
- 9
स मे भवाञ्शंसतु सर्वम् एतज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यद् अस्ति
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति
sa me bhavāñśaṃsatu sarvam etajjñāne phalaṃ karmaṇi vā yad asti
yathā ca dehāccyavate śarīrī punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti
- 10
मनुर् उवाच
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तद् आहुस्तद् एव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम्
इष्टं च मे स्याद् इतरच्च न स्याद् एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेतेत्य् एतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः
manur uvāca
yadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tad āhustad eva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭam
iṣṭaṃ ca me syād itaracca na syād etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ
iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetety etatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ
- 11
कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा एभिर्विमुक्तः परम् अश्नुवीत
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति
परं हि तत्कर्मपथाद् अपेतं निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम्
kāmātmakāśchandasi karmayogā ebhirvimuktaḥ param aśnuvīta
nānāvidhe karmapathe sukhārthī naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti
paraṃ hi tatkarmapathād apetaṃ nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hyavaśyam
- 12
प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ
दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्यागः कारणं नान्यद् अस्ति
prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca dvāvapyetau satpathau lokajuṣṭau
dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavacca manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyad asti
- 13
स्वेनात्मना चक्षुर् इव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्
svenātmanā cakṣur iva praṇetā niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā
jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam
- 14
सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति
अज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्
sarpānkuśāgrāṇi tathodapānaṃ jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti
ajñānatastatra patanti mūḍhā jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam
- 15
कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्च
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति
kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto yajñā yathoktāstvatha dakṣiṇāśca
annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti
- 16
गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी
guṇātmakaṃ karma vadanti vedāstasmānmantrā mantramūlaṃ hi karma
vidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ phalasya bhoktā tu yathā śarīrī
- 17
शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव
नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्याद् एतत्फलं सिध्यति कर्मलोके
śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ sparśāśca gandhāśca śubhāstathaiva
naro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syād etatphalaṃ sidhyati karmaloke
- 18
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्
शरीरम् एवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्
yadyaccharīreṇa karoti karma śarīrayuktaḥ samupāśnute tat
śarīram evāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram
- 19
वाचा तु यत्कर्म करोति किंचिद्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचिन्मनःस्थ एवायम् उपाश्नुते तत्
vācā tu yatkarma karoti kiṃcidvācaiva sarvaṃ samupāśnute tat
manastu yatkarma karoti kiṃcinmanaḥstha evāyam upāśnute tat
- 20
यथागुणं कर्मगणं फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः
तथा तथायं गुणसम्प्रयुक्तः शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति
yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ
tathā tathāyaṃ guṇasamprayuktaḥ śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti
- 21
मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती तथा कृतं पूर्वम् उपैति कर्म
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु न तुष्यते वै परमः शरीरी
matsyo yathā srota ivābhipātī tathā kṛtaṃ pūrvam upaiti karma
śubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī
- 22
यतो जगत्सर्वम् इदं प्रसूतं ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत्
यन्मन्त्रशब्दैर् अकृतप्रकाशं तद् उच्यमानं शृणु मे परं यत्
yato jagatsarvam idaṃ prasūtaṃ jñātvātmavanto vyatiyānti yattat
yanmantraśabdair akṛtaprakāśaṃ tad ucyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat
- 23
रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धैर् अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपवच्च
अग्राह्यम् अव्यक्तम् अवर्णम् एकं पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम्
rasairviyuktaṃ vividhaiśca gandhair aśabdam asparśam arūpavacca
agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṃ pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām
- 24
न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च न सन्न चासत्सद् असच्च तन्न
पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्यास्तद् अक्षरं न क्षरतीति विद्धि
na strī pumānvāpi napuṃsakaṃ ca na sanna cāsatsad asacca tanna
paśyanti yadbrahmavido manuṣyāstad akṣaraṃ na kṣaratīti viddhi

