25 shlokas
- 1
व्यास उवाच
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिम् आस्थितः
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानम् एवाभिसंश्रयेत्
vyāsa uvāca
atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntim āsthitaḥ
unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānam evābhisaṃśrayet
- 2
शुक उवाच
किं तज्ज्ञानम् अथो विद्या यया निस्तरति द्वयम्
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिर् इति चैव हि
śuka uvāca
kiṃ tajjñānam atho vidyā yayā nistarati dvayam
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttir iti caiva hi
- 3
व्यास उवाच
यस्तु पश्येत्स्वभावेन विना भावम् अचेतनः
पुष्यते च पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः
vyāsa uvāca
yastu paśyetsvabhāvena vinā bhāvam acetanaḥ
puṣyate ca punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ
- 4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम्
पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किंचन
yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam
pūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃcana
- 5
ये चैनं पक्षम् आश्रित्य वर्तयन्त्यल्पचेतसः
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते
ye cainaṃ pakṣam āśritya vartayantyalpacetasaḥ
svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te
- 6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः
निरुक्तम् एतयोर् एतत्स्वभावपरभावयोः
svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ
niruktam etayor etatsvabhāvaparabhāvayoḥ
- 7
कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि च
प्रज्ञावद्भिः प्रक्ᄆप्तानि यानासनगृहाणि च
kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca
prajñāvadbhiḥ prakᄆptāni yānāsanagṛhāṇi ca
- 8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानाम् अगदस्य च
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिर् अनुष्ठिताः
ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānām agadasya ca
prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhir anuṣṭhitāḥ
- 9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयो ऽधिगच्छति
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः
prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo 'dhigacchati
rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ
- 10
पारावर्यं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः
pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate
vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ
- 11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम्
जराय्वण्डम् अथोद्भेदं स्वेदं चाप्युपलक्षयेत्
bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham
jarāyvaṇḍam athodbhedaṃ svedaṃ cāpyupalakṣayet
- 12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपलक्षयेत्
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययोः
sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupalakṣayet
upapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ
- 13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि च
बहुपाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि
āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni ca
bahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi
- 14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते
dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi ca
pārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate
- 15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि च
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्
pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni ca
madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt
- 16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात्
madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi ca
dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt
- 17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः
dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi ca
vedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ
- 18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तॄणीतराणि च
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्
vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṝṇītarāṇi ca
pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt
- 19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सर्वधर्मक्रियाफलाः
सयज्ञाः सखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः
vijñāyante hi yairvedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥ
sayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ
- 20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुर् आत्मज्ञानीतराणि च
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्
pravaktṝṇi dvayānyāhur ātmajñānītarāṇi ca
ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt
- 21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वः सर्वधर्मविद्
स त्यागी सत्यसंकल्पः स तु क्षान्तः स ईश्वरः
dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavid
sa tyāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ
- 22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम्
dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ
śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam
- 23
अन्तःस्थं च बहिष्ठं च ये ऽऽधियज्ञाधिदैवतम्
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः
antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye ''dhiyajñādhidaivatam
jānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ
- 24
तेषु विश्वम् इदं भूतं साग्रं च जगद् आहितम्
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन
teṣu viśvam idaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagad āhitam
teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃcana
- 25
आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः
ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ
caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ

