24 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam
- 2
भीष्म उवाच
मोक्षधर्मेषु नियतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्
bhīṣma uvāca
mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam
- 3
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
जैगीषव्यस्य संवादम् असितस्य च भारत
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
jaigīṣavyasya saṃvādam asitasya ca bhārata
- 4
जैगीषव्यं महाप्राज्ञं धर्माणाम् आगतागमम्
अक्रुध्यन्तम् अहृष्यन्तम् असितो देवलो ऽब्रवीत्
jaigīṣavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam
akrudhyantam ahṛṣyantam asito devalo 'bravīt
- 5
न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसि
का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं चैतस्याः परायणम्
na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi
kā te prajñā kutaścaiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyaṇam
- 6
इति तेनानुयुक्तः स तम् उवाच महातपाः
महद्वाक्यम् असंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि
iti tenānuyuktaḥ sa tam uvāca mahātapāḥ
mahadvākyam asaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci
- 7
या गतिर्या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम्
तां ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि वै द्विज
yā gatiryā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām
tāṃ te 'haṃ sampravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi vai dvija
- 8
निन्दत्सु च समो नित्यं प्रशंसत्सु च देवल
निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये
nindatsu ca samo nityaṃ praśaṃsatsu ca devala
nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye
- 9
उक्ताश्च न विवक्षन्ति वक्तारम् अहिते रतम्
प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः
uktāśca na vivakṣanti vaktāram ahite ratam
pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ
- 10
नाप्राप्तम् अनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते
न चातीतानि शोचन्ति न चैनान्प्रतिजानते
nāprāptam anuśocanti prāptakālāni kurvate
na cātītāni śocanti na cainānpratijānate
- 11
सम्प्राप्तानां च पूज्यानां कामाद् अर्थेषु देवल
यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः
samprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmād artheṣu devala
yathopapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ
- 12
पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः
मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित्
pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ
manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasyacit
- 13
अनीर्षवो न चान्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः
anīrṣavo na cānyonyaṃ vihiṃsanti kadācana
na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ
- 14
निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य ये
न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन
nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ye
na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadācana
- 15
सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः
न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित्
विमुच्य हृदयग्रन्थींश्चङ्कम्यन्ते यथासुखम्
sarvataśca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ
na krudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasyacit
vimucya hṛdayagranthīṃścaṅkamyante yathāsukham
- 16
न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः
अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित्
na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ
amitrāśca na santyeṣāṃ ye cāmitrā na kasyacit
- 17
य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा
धर्मम् एवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तम
ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च
ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā
dharmam evānuvartante dharmajñā dvijasattama
ye hyato vicyutā mārgātte hṛṣyantyudvijanti ca
- 18
आस्थितस्तम् अहं मार्गम् असूयिष्यामि कं कथम्
निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना
āsthitastam ahaṃ mārgam asūyiṣyāmi kaṃ katham
nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā
- 19
यद्यद् इच्छन्ति तन्मार्गम् अभिगच्छन्ति मानवाः
न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः
yadyad icchanti tanmārgam abhigacchanti mānavāḥ
na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ
- 20
अमृतस्येव संतृप्येद् अवमानस्य तत्त्ववित्
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः
amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya tattvavit
viṣasyevodvijennityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ
- 21
अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो यो ऽवमन्ता स बध्यते
avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ
vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo 'vamantā sa badhyate
- 22
परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः
एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखम् एधन्ति ते जनाः
parāṃ gatiṃ ca ye kecitprārthayanti manīṣiṇaḥ
etadvrataṃ samāśritya sukham edhanti te janāḥ
- 23
सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्
sarvataśca samāhṛtya kratūnsarvāñjitendriyaḥ
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam
- 24
नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः
पदम् अन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम्
nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ
padam anvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim

