30 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च
शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतोर् अकार्यम् एतत्परमं द्विजस्य
bhīṣma uvāca
jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca
śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthahetor akāryam etatparamaṃ dvijasya
- 2
सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते
sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇā
kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate
- 3
राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया
कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत्
rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā
kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet
- 4
शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धुर्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्माद् अपेतः
वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा
śūdro rājanbhavati brahmabandhurduścāritryo yaśca dharmād apetaḥ
vṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaśca grāmapraiṣyo yaśca bhavedvikarmā
- 5
जपन्वेदान् अजपंश्चापि राजन्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः
एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति राजन्न् एतान्वर्जयेद्देवकृत्ये
japanvedān ajapaṃścāpi rājansamaḥ śūdrairdāsavaccāpi bhojyaḥ
ete sarve śūdrasamā bhavanti rājann etānvarjayeddevakṛtye
- 6
निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन्
nirmaryāde cāśane krūravṛttau hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte
havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājandeyānyadeyāni bhavanti tasmin
- 7
तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः
tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan
tathā viprasyāśramāḥ sarva eva purā rājanbrahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ
- 8
यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः
ऋजुर्मृदुर् अनृशंसः क्षमावान्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा
yaḥ syāddāntaḥ somapa āryaśīlaḥ sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ
ṛjurmṛdur anṛśaṃsaḥ kṣamāvānsa vai vipro netaraḥ pāpakarmā
- 9
शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजंल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्तान्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र
śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājaṃllokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ
tasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktānmatvā viṣṇurnecchati pāṇḍuputra
- 10
लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्याच्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः
loke cedaṃ sarvalokasya na syāccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥ
sarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ
- 11
यश्च त्रयाणां वर्णानाम् इच्छेद् आश्रमसेवनम्
कर्तुम् आश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव
yaśca trayāṇāṃ varṇānām icched āśramasevanam
kartum āśramadṛṣṭāṃśca dharmāṃstāñśṛṇu pāṇḍava
- 12
शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते
śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ
abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate
- 13
अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्
alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā
āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam
- 14
भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि
bhaikṣacaryāṃ na tu prāhustasya taddharmacāriṇaḥ
tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi
- 15
कृतकृत्यो वयोऽतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः
वैश्यो गच्छेद् अनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम्
kṛtakṛtyo vayo'tīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ
vaiśyo gacched anujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam
- 16
वेदान् अधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च
vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha
saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca
- 17
पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर
राजसूयाश्वमेधादीन्मखान् अन्यांस्तथैव च
pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara
rājasūyāśvamedhādīnmakhān anyāṃstathaiva ca
- 18
समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु
samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ
saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu
- 19
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ
sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava
anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha
- 20
अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधि
देवान्यज्ञैर् ऋषीन्वेदैर् अर्चित्वा चैव यत्नतः
arcayitvā pitṝnsamyakpitṛyajñairyathāvidhi
devānyajñair ṛṣīnvedair arcitvā caiva yatnataḥ
- 21
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेद् आश्रमान्तरम्
आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिम् अवाप्नुयात्
antakāle ca samprāpte ya icched āśramāntaram
ānupūrvyāśramānrājangatvā siddhim avāpnuyāt
- 22
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया
अपेतगृहधर्मो ऽपि चरेज्जीवितकाम्यया
rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā
apetagṛhadharmo 'pi carejjīvitakāmyayā
- 23
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुर् आश्रमवासिनाम्
na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha
caturṇāṃ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām
- 24
बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां लोकश्रेष्ठं धर्मम् आसेवमानैः
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां राज्ञो धर्माद् इति वेदाच्छृणोमि
bahvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ lokaśreṣṭhaṃ dharmam āsevamānaiḥ
sarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ rājño dharmād iti vedācchṛṇomi
- 25
यथा राजन्हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान्सर्वावस्थं सम्प्रलीनान्निबोध
yathā rājanhastipade padāni saṃlīyante sarvasattvodbhavāni
evaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvānsarvāvasthaṃ sampralīnānnibodha
- 26
अल्पाश्रयान् अल्पफलान्वदन्ति धर्मान् अन्यान्धर्मविदो मनुष्याः
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुर् आर्याः
alpāśrayān alpaphalānvadanti dharmān anyāndharmavido manuṣyāḥ
mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhur āryāḥ
- 27
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति
सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजंस्त्यागे चाहुर्धर्मम् अग्र्यं पुराणम्
sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti
sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃstyāge cāhurdharmam agryaṃ purāṇam
- 28
मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाः
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे
majjettrayī daṇḍanītau hatāyāṃ sarve dharmā na bhaveyurviruddhāḥ
sarve dharmāścāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ kṣātre tyakte rājadharme purāṇe
- 29
सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः
सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः
sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ
sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ sarve lokā rājadharmānpraviṣṭāḥ
- 30
यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना धर्माश्रितानाम् उपपीडनाय
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम्
yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā dharmāśritānām upapīḍanāya
evaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam

